30.09.2024
30-юми сентябри соли ҷорӣ дар маҷлисгоҳи Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон ҷаласаи гурӯҳи кории муовини якуми вазири маориф ва илм Ҷамшед Ҷӯразода бо ҳайати намояндагони Бонки Ҷаҳонӣ дар Тоҷикистон баргузор гардид. Дар ҷаласа муовинони вазири маориф ва илм, сардорони раёсату шуъбаҳои дахлдори дастгоҳи марказии вазорат, муовини намояндагии доимии Бонки Ҷаҳонӣ дар Тоҷикистон Раҳимҷан Ассангазиев, дигар намондагони Бонки Ҷаҳонӣ ва лоиҳаи «Муҳити таълим – асоси таҳсилоти босифат» иштирок намуданд.
Муовини якуми вазири маориф ва илм дар оғози ҷаласа меҳмононро ба Вазорати маориф ва илм хушомадед гуфта, иброз дошт, ки рушди ҳамкориҳо миёни Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон ва Бонки Ҷаҳонӣ натиҷаи заҳматҳои дуҷониба буда, ба беҳтар гардидани сатҳу сифати таълим ва ба стандартҳои байналмилалӣ мутобиқ намудани он заминаи мусоид фароҳам меорад.
Муовини якуми вазири маориф дар идомаи ҷаласа қайд намуд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҳайси узви комилҳуқуқи ҷомеаи ҷаҳонӣ якҷо бо шарикони рушд ҷиҳати баланд бардоштани сифати таҳсилот мунтазам кӯшиш менамояд. Яке аз иқдомоти судманд, ки ба пешрафти маориф мусоидат мекунад, татбиқи лоиҳаи «Муҳити таълим – асоси таҳсилоти босифат» мебошад. Лоиҳаи мазкур ба ҳадафи чоруми рушди устувори Созмони Милали Муттаҳид вобаста ба таҳсилоти босифат ҳамоҳанг аст. Дар барномаи Ҳадафҳои Рушди Устувор чунин зикр шудааст: «Маориф калидест, ки имкон медиҳад, дигар Ҳадафҳои Рушди Устувор ба даст оварда шаванд. Вақте ки одамон метавонанд таҳсилоти босифат гиранд, онҳо метавонанд аз камбизоатӣ раҳо шаванд. Аз ин рӯ, маориф барои коҳиш додани нобаробарӣ ва расидан ба баробарии гендерӣ ва иҷтимоӣ кӯмак мекунад».
Дар навбати худ ҳайати намондагони Бонки Ҷаҳонӣ аз ҳамкориҳо бо Вазорати маориф ва илм изҳори қаноатмандӣ намуда, барои рушду тавсеаи ҳамкориҳо омодагии худро изҳор доштанд.
Дар ҷаласа масъалаҳои зиёде, аз ҷумла, рушди таълиму тарбия, муосиркунонии муассисаҳои таълимӣ, фароҳам овардани имкониятҳо барои арзёбии дастовардҳои хонандагон , муҷаҳҳазгардонии кабинетҳои фаннӣ, омӯзиши фанҳои дақиқ, таъмини муассисаҳои таълимӣ бо маводҳои методӣ ва дигар масъалаҳои ҷорӣ мавриди баррасӣ қарор дода шуд.
Маркази матбуоти
Вазорати маориф ва илми
Ҷумҳурии Тоҷикистон
Хабарҳои дигар
-
ЭЙ НУРИ ДИДА, СУЛҲ БЕҲ АЗ ҶАНГУ ДОВАРӢ... (Дар ҳавошии пазируфта шудани ибтикори тозаи Сарвари давлати тоҷикон роҷеъ ба сулҳ дар СММ) Чандест, ки навиди пазируфта шудани пешниҳоди Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда», ки санаи 25-уми июн дар Созмони Миллал амри воқеъ шуд, вирди забонҳост. Чаро ин рӯйдод муҳим ва чаро барои кулли сайёра якхела аҳаммият дорад? Чунки сулҳ на фақат як мафҳуми хос барои улуми ҷомеашиносӣ, балки ормонест, ки ба ҳар як сокини ин кураи хок азизу муқаддас аст. Бузургтарин арзише ҳаст, ки ҳаётро бар марг, некиро бар бадӣ ва нурро бар зулмот тарҷеҳ медиҳад. Сулҳ заминаи зиндагӣ ва шукуфоӣ дар муқобили нестиву вайронкориҳост... Он ба масобаи кишти замин аст, ки дар он тухми зироат мекоранд, агар кишт мувофиқ нест, зироат ҳам нест... Пас, сулҳ авваласоси ҳаёт дар рӯйи Замин аст, аз ин рӯ, бениҳоят зарур барои пойдории бани башар аст... Ҳоло дунёи муосир он қадар гирудор ва мушкилҳо дорад, ки дар ягон марҳалаи дигари рушду таҳаввулаш надошт. Давраҳое гузашт, ки мубориза барои мутеъ кардани халқҳо ва истилои қаламравҳо ва аз ин роҳ бунёд кардани империяҳои абарқудрат асоси сиёсати бархе кишварҳои ҷаҳон буд. Баъдан муборизаҳои милливу озодихоҳии мардумони таҳти асорат занҷири ин навъи бардагиро шикаст. Таҳаввулоти азиме дар тағйир додани шакли идораи давлатҳо ба вуҷуд омад, то ҷойе имкон дошт, шумори ҷумҳуриҳои демократӣ афзоиш ёфт. Баъди Ҷанги дувуми ҷаҳон тартиботе ҷорӣ шуд, ки як навъ мувозинати абарқудратҳои ҷаҳониро нигаҳ медошт ва нақши созмонҳои байналмилалӣ, аз ҷумла Созмони Милали Муттаҳидро устувор намуда буд: наздики 60-70 сол муносиботи миёни халқҳову давлатҳо аз рӯйи қавонини байналмилалӣ дар ҳама соҳаҳо танзим мешуд, марзҳои миёни кишварҳо халалдор намегардид. Албатта, дар ин муддат низоъҳо ва муноқишаҳои хурд ва ё ҷузъӣ истисно набуданд, аммо барои кулли сайёра чандон хатарзо ба шумор намерафтанд. Аммо муҳимтарин проблемаҳо, ба қавли муҳаққиқи масъалаҳои сиёсӣ Ювал Нӯҳи Ҳорорӣ дар китобаш “Таърихи мухтасари оянда”, ба замони нав, ба садаи XXI кӯч бастанд: ҷанг, гуруснагӣ ва бемориҳои сироятӣ [7, с. 8]. Аз инҳо тавассути ривоҷу равнақи илм ва технологияҳои пешрафтаи муосир масъалаҳои гуруснагиву бемориҳои сироятӣ бо кумаку ҳамдастии ҳам кишварҳои алоҳида ва ҳам лоиҳаҳое, ки тавассути созмонҳои байналмилалии соҳаҳои тандурустиву назофатӣ, ҳифзи бонувон ва кӯдакон, аз қабили Созмони умумиҷаҳонии тандурустӣ, Созмони маҳсулоти кишоварзӣ ва озуқа, Барномаи ҷаҳонии ғизо, Хазинаи байналмилалии рушди кишоварзӣ, Хазинаи кӯдакони СММ ва ғайра дар ҷаҳон нисбатан ҳал шудаанд. Ҳарчанд дар масъалаи рафъи гуруснагӣ мушкилот то кунун боқӣ мемонад (махсусан дар Африқо), масалан, тибқи маърӯзаи Созмони ҷаҳонии тандурустӣ “Вазъияти корҳо дар соҳаи амнияти озуқа дар ҷаҳон”, соли 2024 8,2 фоизи аҳолии ҷаҳон, ё 673 миллион кас бо гуруснагӣ даст ба гиребон буданд. Дар қитъаи Африқо (20 фоизи аҳолӣ) ва Осиёи Ғарбӣ (12,7 фоизи мардум) аз гуруснагӣ то кунун азият мекашанд [3]. Аммо дар масъалаи пешгирии ҷангҳо башарият то ҳол дар бунбаст қарор дорад. То нимаи асри XX қонуни нонавиштаи ҷангал амал мекард: агар ду кишвар дар ҳоли сулҳу созиш зиндагӣ мекарданд, имконияти сар задани ҷанг аз эътибор соқит намешуд. Масалан, соли 1913 Олмону Фаронса байни ҳам дар набард набуданд, аммо сиёсатмадорон хуб мефаҳмиданд, ки соли 1914 миёни онҳо ҷанг ногузир хоҳад шуд. Дар нимаи дувуми садаи бистум ин қонун аз байн рафт ва шумори ҷангҳо коҳиш ёфтанд, ба вуҷуд омадани силоҳи ҳастаӣ абарқудратҳоро ба андешаи ҳамзистии осоишта ва дарёфти воситаҳои ҳалли мусолиҳатомези масъалаҳои мубрам водор сохт. Аммо мавҷудияти силоҳи ҳастаӣ навъҳои нави ҷангҳоро ба вуҷуд овард: рушди бесобиқаи технологияҳои нав силоҳи кибериро ба майдони мубориза овард ва терроризму ифротгароӣ дар аксар минтақаҳои ҷаҳон реша давонд. Бо вуҷуди саъю талоши башарияти тараққихоҳи ҳама кунҷу канори олам, баргузории музокироту ҳамоишҳои судманд дар мавриди аз байн бурдани низоъҳо ва муноқишаҳое, ки билоқибат дунёро ба набарди саросарӣ хоҳанд кашид, ҳам дар қитъаи Аврупо ва ҳам Шарқи наздик то кунун оташи ҷанг фурӯзон аст. Агарчи инсоният аз бомдоди таърих орзуи ҳамзистии осудаи миёни ақвому миллат ва кишварҳоро дошт, вале бо вуҷуд, аз ногузир будани ҷанг ҳамеша андеша мекард. Масалан, дар “Ҷумҳур” ном рисолаи пири хирадмандони Юнонзамин Афлотун, ки ба асри V-и қабл аз милод рост меояд ва дар он давлати ормонӣ (идеалӣ) тавсиф мешавад, аз мавҷудияти гурӯҳи размандагони ҳимоятгар сухан рафтааст. Сарчашмаи сар задани ҷангҳоро Афлотун дар “вайрон шудани руҳ”-и одамӣ мебинад, ки натиҷаи ҷоҳталабист ва Афлотун онро бо вожаи “полемос” (халал ёфтани руҳ) ифода кардааст. Маҳз хоҳишҳои беҳадду ҳудуди иддае аз ҷомеа барои ба даст овардани сарватҳои муфт боиси ҷангҳо мегардад. “Вақте ки ҷанг ҷараён мегирад, ҳам ҳаёти хусусӣ ва ҳам зиндагии ҷомеа зери хатар хоҳад монд...” [4, с. 108]. Аҷиб аст, ки дар фалсафаи замони нав назари муҳаққиқону олимон ба масъалаи ҷанг мухталиф аст. Фаразан, Мишел Фуко, ҳакими маъруфи фаронсавӣ, дар яке аз мусоҳибаҳояш “сиёсатро ҳамчун идомаи ҷанг, аммо бо воситаҳои дигар” номидааст [6, с. 150]. Николай Чернишевский, адиб ва адабиётшиноси машҳури рус, ба суоли “оё ҷанг метавонад харобиовар бошад ва ё манфиатбахш?” посух дода, ки “донистан лозим, ки сухан дар бораи чӣ навъи ҷанг меравад: фаҳмидани вазъият, вақт ва макони ҷанг муҳим аст” [8, с. 669]. Файласуф Владимир Соловёв тезиси “мавҷудияти ҷанги хуб ва сулҳи бад”-ро ба миён гузоштааст. Хушбахтона, шумори чунин файласуфоне, ки зарурати ҷангро ёдрас мекарданд, нисбат ба онҳое, ки хатари онро пешгӯйӣ менамуданд, хеле кам аст [5]. Вақтҳои охир идеяи ба даст овардани сулҳ ба воситаи зӯроварӣ, яъне ҷанг низ дар долону даҳлезҳои ҳам сиёсатмадорон ва ҳам ходимони ҷамъиятиву фарҳангӣ (махсусан дар заминаи муноқишаҳои имрӯзаи ҷаҳон) садо медиҳанд ва низ ҳастанд санадҳое, ки моҳиятан маънои духӯра доранд. Масалан, дар қатъномаи № 688-и СММ (аз моҳи апрели соли 1991) ба “мудохила”-и (интервенсияи) кишварҳо ҳангоми “хатар ба амнияти байналмилалӣ” ишора шудааст, ки тартиби мушаххаси фаҳму дарк надорад. Чун ба таърих бингарем, ҳама истилогарони номдор, аз Искандари Мақдунӣ сар карда, сабаби ҷангҳояшонро дар барқарории “адолат” ва таъмини сулҳи “абадӣ” унвон кардаанд... Ин қисмати баррасиҳоро бо сухани ҳикматдори яке аз донишмандони амрикоӣ Жан Нортон Крю, ки худаш бевосита иштирокчии ҷанги якуми ҷаҳон буд, хотима медиҳем. “Агар ҷомеа хирдаманд бошад, бояд чунин натиҷагирӣ кунад: ҷанг бемории башарият аст, яке аз маризиҳоест мисли вабо, ки худро аз он эҳтиёт кардан имконпазир аст. Мумкин аст, ки дар тамоми кураи замин он нест карда шавад, агар ҳама талаботи беҳдоштӣ риоят шавад. Чӣ гуна метавон ин чораҳоро андешид, чӣ навъ имтиҳон ва татбиқ кард? Албатта, дар шинохти беморӣ, дар тарзи густариш ёфтан ва нобуд карданаш ҳангоми сар задан...” [1, с. 143]. Гуфтем, ки орзуи башарият аз қадим то кунун зиндагӣ дар ҳоли набудани ҷангҳост. Аммо то ҳоло ин орзу ҷомаи амал намепӯшад ва таърихи башар ба ин гувоҳ аст. Ҳалли муноқишаҳо бо назардошти манфиати ҳама гурӯҳҳо ва табақаҳои машғул ба низоъ ва ба раҳбарӣ гирифтани принсипи ғайризӯрӣ ягона усули орому осуда нигаҳ доштани вазъи ноороми ҷаҳони муосир ва ба асос гирифтани ҳуқуқи байналмилалӣ паҳлуи дигари ин принсип аст. Оинномаи СММ, ки 26-уми июни соли 1945 дар Сан-Франсиско қабул шуд, сулҳро арзиши олӣ эътироф кард. Мувофиқи моддаи 1-уми оинномаи мазкур нигаҳ доштани сулҳу амнияти байналмилалӣ ҳадафи асосии Созмони Милал аст. Ҳамчунин Эъломия дар бораи тарбияи халқҳо дар руҳияи сулҳ (аз 15-уми декабри соли 1978) муқаррар кардааст, ки сулҳ олитарин арзиш ба шумор меравад. Аз муҳтавои ин санад бармеояд, ки сулҳи миёни халқҳо аз ҷониби ҳама ҷунбишҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва динӣ бояд дастгирӣ ёбад. Фазои сулҳ, боварӣ ва фаҳму дарки ҳамдигарӣ заминаи ҳама муносибатҳо бошад. Ба ин мазмун даҳҳо санадҳое дар миқёси байналмилалӣ қабул шудаанд, ки на танҳо хислати умумӣ доранд, балки масъалаву муаммоҳои мушаххаси сулҳро баррасӣ мекунанд, аз қабили Эъломияи Гаага дар бораи ҳалли мусолиҳатомези низоъҳои байналхалқӣ (1907), Эъломияи СММ роҷеъ ба ҳуқуқи халқҳо ба сулҳ (1984), Эъломияи байналхалқӣ дар бораи мубориза бо терроризми ҳастаӣ (2005) ва ғайра. Агарчи Иммануил Кант, файласуфи маъруф ва гули сари сабади фалсафаи клосикии урупоӣ, дар садаи XIX зиста бошад ҳам, пешгӯйии фавқулода муҳимми ӯ то замони мо аҳамммияташро гум накардааст. Тибқи фармудаи ӯ, “башарият ду роҳ барои оянда дорад, яке доир ба сулҳи ҷовидонӣ шартнома бастан ва дигаре хуфтан дар қабристони бузурге, ки баъди ҷанги охирин пайдо хоҳад шуд”. Ин файласуф сабаби рух додани ҷангҳоро дар вайронии аввалияи табиати инсонҳо медид, аммо бо вуҷуд, идеяи созишномаи байналмилалиро ягона роҳи ҳалли низоъҳо дар саросари олам мешумурд. Яъне тавассути дипломатия ва санадҳои дипломатӣ ҳал кардани масъалаи ҷангу сулҳро маҳз Кант ба миён гузоштааст [2, с. 188]. Андешаи наздик ба мавқеи Кантро олими маъруф Эйнштейн низ баён кардааст: “Сулҳро бо зӯрӣ наметавон нигаҳ дошт. Онро танҳо бо роҳи дуруст фаҳмидани ҳамдигар ба даст овардан мумкин аст”. Дар низоми илмҳои ҳуманитарӣ, бавижа равоншиносӣ, ақидае ҳаст, ки аз ҷониби пайравони дигар илмҳо низ гарм истиқбол мешавад. Қобилияти фаҳмидану дарк кардани қимати сулҳ ва зиндагии осоишта маҳз дар он халқу миллатҳое бештар аст, ки дар фарҳангу тамаддунашон ин чиз табиатан реша дорад. Мардуми шарифи тоҷик аз ҳамин қабил ҳалқҳоест, ки шуруъ аз “Авесто”, ки нахустин ёдгории фарҳанг, ахлоқ ва дину ойини тоҷикон ба шумор меравад, ҳамеша хостори сулҳ ва ростӣ дар муносибат бо дигарон будааст ва сулҳу ҳамкорӣ ҳамчун ду сутуни ин куҳантарин таълимоти башардӯстона арзиш доштааст. Ин ки мардуми мо таърихан ва аз нигоҳи хулқу атвор ва равиши андешаву тарзи зист доимо сулҳро аз ҷанг бартарӣ медод, ба ҷаҳониён маълум аст. Ҳамчунин таърих гувоҳ аст, ки дар ҳеч давру замоне тоҷик ба болои кишвари дигаре лашкар накашидааст. Неруи нарм ё беҳтарин василаи таъсири ин мардум дар муносибатҳо бо ҳамсоягони дуру наздик - андешаи нек, гуфтори нек ва кирдори нек якҷо бо адабиёту фарҳанги асили ҳаётдӯстонааш будааст. То кунун ин навъи таъсир ва дипломатия ривоҷ дорад ва як намунаи беназири он тавассути суханронии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар мубоҳисаҳои 80-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид дар моҳи сентябри соли ҷорист. Пазируфта шудани қатъномаи пешниҳодкардаи Сарвари давлати Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо унвони “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири насли оянда”, ки бешубҳа, на санади эъломиявӣ, балки дорои хислати стратегӣ ва ахлоқию маънавист, на фақат пирӯзии дипломатияи тоҷик дар сатҳи байналмилалӣ, балки ба кулли башарияти ҷаҳон бори дигар собит намудани табиати таърихан шаклгирифтаи сулҳхоҳонаи мардуми мост, ки дар тамаддуни он ҳазорсолаҳо боз замина дорад. Дар суханронии Сарвари давлати Тоҷикистон таъкид мешавад, ки ҷаҳон хоҳони сулҳ аст, ҳамон навъи сулҳе, ки ояндаи боэътимодро барои наслҳои оянда фароҳам оварад. Ба вуҷуд овардани бовариву эътимод миёни ақвому милали мухталиф, иқдомҳои созанда барои нигаҳдошти низоми ҷаҳонӣ дар асоси қонунҳо ва асноди қабулшудаи байналмилалӣ, роҳи ҳал набудани посухи ҳарбӣ ба масъалаҳои печидаи сиёсӣ, ҷанг ҳамчун монеаи асосии тараққӣ накардани кишварҳои рӯ ба рушди устувор муҳтавои асосии суханронии Президенти кишвари моро аз минбари баланди Созмони Милал таркиб додаанд. Дар нахустин ҷумлаи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оқибатҳои манфии дарозмуддат доштани баъзе падидаҳои ҷаҳони муосир номбар шудаанд: “Равандҳои пуртазоди геосиёсӣ, мусаллаҳшавии бошитоб, шиддат гирифтани “ҷанги сард”, низоъҳои мусаллаҳона, паёмадҳои тағйирёбии иқлим ва дигар хатару таҳдидҳои глобалӣ, бешубҳа, оқибатҳои манфии дарозмуддат хоҳанд дошт. Дар ин зимина, муттаҳидсозии талошҳои муштараки ҷомеаи байналмилалӣ ба мақсади ҳифзи амнияту субот ва таъмини рушди устувор беш аз ҳар вақти дигар зарур мебошад” [9]. Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, ки мактаби сулҳофариаш дар ақсои олам эътироф ва мавриди истиқбол қарор гирифтааст, мафҳуми сулҳро на фақат ба маънои адами ҷангу муноқиша, балки хеле фарохтар мефаҳмад ва ба самъи мардуми ҷаҳон мерасонад. Ин қатънома дар шароите пазируфта шуд, ки ба қавли Президенти Тоҷикистон, “миллионҳо нафар мардуми осоишта дар минтақаҳои гуногуни ҷаҳон ба хавфу хатарҳои амниятӣ дучор гардидаанд”. Истиқрори сулҳ, аз назари Сарвари давлати тоҷикон, бо ҳалли масъалаҳое печ мехӯрад, ки дар сурати мубориза накардан бо онҳо хатарҳои аз муноқишаҳои мусаллаҳона ҳам хавфноктар рух медиҳанд ва зиндагии осоиштаи мардумони ҷаҳонро халалдор хоҳанд кард. Ин масъалаҳо - таҳдидҳои терроризму ифротгароӣ, тундгароӣ, киберҷиноятҳо, гардиши ғайриқонунии аслиҳа ва маводи мухаддир, инчунин дигар зуҳуроти ҷинояткории фаромарзӣ мебошанд. Афзоиши афкори исломситезӣ, инчунин, падидаи истифода аз “сиёсати духӯра” дар муносибатҳои байналмилалӣ низ монеаҳои сулҳи пойдор ва равобити боэътимоди миёни мардумони олам арзёбӣ шудаанд. Яъне аз нигоҳи муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, барои таъмини сулҳ ва таъмини ояндаи босубот, танҳо қабул ва эътирофи ин ё он санади байналмилалӣ кофӣ нест, балки ба роҳ мондани чунин раванде ҳаст, ки иродаи сиёсии роҳбарони кишварҳо ва таҳлили муфассали ҳаводиси имрӯза, нигоҳи тоза ба рӯйкардҳои сиёсиву иҷтимоии ҷаҳони имрӯза ва дар асоси ҳамаи инҳо роҳандозӣ кардани амалҳои мушаххас ва ибтикороти барои сулҳи ҷаҳонӣ судманд мебошад. Барои ояндагон вогузор намудани сулҳи пойдор ҳамчун нахустшароити зиндагии шоистаи мардуми ҷаҳон ва дар ин замина ба мерос гузоштани намунаи ҳамкориҳои мутақобилан судманди миёни халқҳо ва давлатҳо ва аз ҳама муҳим – имконияти идома додани муносибатҳои неку ҳасана бо назардошти манфиатҳои миллии тарафҳо – чунин аст шарҳи маънову мафҳуми ташаббуси навбатии Президенти Тоҷикистон ва паёми ин кас ба ҷомеаи ҷаҳонӣ. Аз назари Сарвари давлати тоҷикон, сулҳ як раванди воқеист, ки дар сурати комёб шудан ба он бояд ҳифз ва таҳкиму пуштибонӣ ёбад. Нигоҳи дурбинона ба сулҳ, ҳамчун арзиши олии башарият бояд меъёри муносибатҳои байналмилалӣ гардад. Ҳамин тавр, пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон роҷеъ ба эълони “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда” иқдоми хеле муҳим, саривақтӣ, инсонмеҳвар ва дорои паёми амиқи умумибашарӣ буда, ба хотири боз ҳам бештар муттаҳид сохтани ҷомеаи байналмилалӣ, ҷалби саъю кӯшишҳои муштарак барои ҳифзи сулҳ, таҳкими субот ва пешгирии низоъҳо равона шудааст. Дар радифи чандин ибтикороти дигар Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ин дафъа бо қабул шудани қатъномаи “Даҳсолаи таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда” аз ҷомеаи ҷаҳонӣ даъват кард, ки бо амалҳо ва масъулияти бузург дар таҳкими сулҳ саҳм гузоранд. Нуктаи муҳимми дигар ҳамин аст, ки Пешвои миллати тоҷик ташаббуси сулҳро бо дигар ибтикороти ҷаҳонӣ, аз ҷумла дар соҳаҳои об ва иқлим ба таври ҳамгиро пешниҳод намуданд. Ин равиши ҳамоҳанг шаҳодати он аст, ки сулҳ на танҳо шарти субот, балки пояи рушди устувор ва зиндагии шоистаи башар низ мебошад. Дар пасманзари суханронии Сарвари давлати тоҷикон аз минбари баланди СММ нуктаи дигарро ҳам ба ёд гирифтан лозим аст: агар имрӯз барои таҳкими сулҳ талош накунем, таърих моро маҳкум хоҳад кард. Ҳар насл вазифадор аст, ки барои наслҳои оянда на танҳо сарзамини обод, балки мероси гаронбаҳои инсондӯстӣ, ваҳдат ва сулҳ ба ёдгор гузорад. Ва, бешак, беҳтарин мероси инсонӣ сулҳу оромии пойдор мебошад. Бояд як сухани дигар низ гуфтаву навишта шавад, ки ин ташаббус, ки аз қалби миллати сулҳпарвари тоҷик тавассути роҳбари дурандеш ва хирадоини ӯ ба миён омадааст, на танҳо манфиати Тоҷикистон, балки манфиати тамоми ҷомеаи башарро фаро мегирад. Ин иқдоми наҷиб ва саривақтии Пешвои миллат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, паёми возеҳ ба ҷаҳониён мебошад: сулҳ масъулияти як миллат нест, балки масъулияти муштараки тамоми башарият аст. АДАБИЁТ 1. Головнин Н.Н. О социологическом изучении войны // Социс. 1992. № 3. – С. 143. 2. Горохов П. А., Южанинова Е. Р. Трактат Иммануила Канта “К вечному миру”: возможность реализации проекта // Теория и практика общественного развития. - 2015. - № 11. - С. 188. 3. Доклад ВОЗ «Положение дел в области продовольственной безопасности и питания в мире» (СОФИ - 2025). Электронный ресурс: https://www.who.int/ru/news/item/28-07-2025-global-hunger-declines-but-rises-in-africa-and-western-asia-un-report /Дата обращения: 06.10.2025/ 4. Платон Государство. – М.: Изд-во АСТ, 2024. – 224 с. – С. 108. 5. Соловьев В.С. Три разговора о войне, прогрессе и конце всемирной истории // Сочинения: В 2 т. Т. 2. - М., 1990. 6. Фуко М. Интеллектуалы и власть: Избранные политические статьи, выступления и интервью: Пер. с франц. С.Ч. Офертаса под общ.ред. В.П. Визгина и Б.М. Скуратова. - М., 2002. - С. 150. 7. Харари Юваль Ной. Homo Deus. Краткая история будущего / пер. с англ. А. Андреева – М.: Синдбад, 2018. – 496 с. – С. 8. 8. Чернышевский Н.Г. Очерки гоголевского периода русской литературы // Избр. философские сочинения. - М., 1950. - Т. 1. – С. 669. 9. Эмомалӣ Раҳмон. Суханронӣ дар мубоҳисаҳои иҷлоси 80-уми Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид. Манбаи электронӣ: Санаи муроҷиат: 06.10.2025/. Ҳафиз РАҲМОН, адабиётшинос
1
05.07.2026 -
ДИПЛОМАТИЯИ СУЛҲОФАРИИ ТОҶИКИСТОН АЗ ТАҶРИБАИ ВАҲДАТИ МИЛЛӢ ТО ТАҲКИМИ СУЛҲИ ҶАҲОНӢ БАРОИ НАСЛҲОИ ОЯНДА Дар ҷаҳони муосир, ки инсоният бо таҳдидҳои фаромилӣ, низоъҳои мусаллаҳона, терроризм, ифротгароӣ, тағйирёбии иқлим, нобаробарии иҷтимоӣ ва буҳронҳои гуманитарӣ рӯ ба рӯ гардидааст, сулҳ ба арзиши олӣ ва шарти асосии рушди устувори давлатҳо табдил ёфтааст. Дар чунин шароит нақши давлатҳое, ки таҷрибаи воқеии барқарор намудани сулҳро доранд ва онро ба рӯзномаи байналмилалӣ пешниҳод менамоянд, аҳаммияти хосса касб мекунад. Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз маҳз ба ҳамин гуна давлатҳо шомил мебошад. Бо шарофати сиёсати хирадмандона ва сулҳпарваронаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Тоҷикистон аз кишвари аз ҷанги шаҳрвандӣ осебдида ба яке аз ташаббускорони фаъоли масъалаҳои сулҳ, амният ва рушди устувор дар сатҳи байналмилалӣ мубаддал гардидааст. Дар солҳои аввали истиқлолият Тоҷикистон яке аз давраҳои душвортарини таърихи худро аз сар гузаронд. Ҷанги шаҳрвандӣ боиси талафоти бузурги ҷонӣ, муҳоҷирати аҳолӣ, таназзули иқтисодиёт ва заиф гардидани пояҳои давлатдорӣ шуд. Дар чунин вазъи ҳассос роҳбарияти давлат тамоми неруи худро барои хотима бахшидани низоъ ва барқарор намудани сулҳу ваҳдати миллӣ равона намуд. Бо талошҳои пайгиронаи Пешвои миллат музокироти сулҳ оғоз гардида, 27 июни соли 1997 Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризоияти миллӣ ба имзо расид. Ин санади таърихӣ оғози марҳилаи нави рушди давлатдорӣ гардида, ба эҳёи иқтисодиёт, таҳкими ваҳдати миллӣ ва рушди устувори Тоҷикистон заминаи мусоид фароҳам овард. Таҷрибаи сулҳи тоҷикон имрӯз аз ҷониби ҷомеаи ҷаҳонӣ ҳамчун яке аз намунаҳои муваффақи ҳалли мусолиматомези низоъҳои дохилӣ эътироф шудааст. Ин таҷриба собит намуд, ки ҳатто мураккабтарин ихтилофҳоро метавон тавассути муколама, гузашт, эҳтироми манфиатҳои миллӣ ва иродаи қавии сиёсӣ ҳал намуд. Маҳз ҳамин таҷрибаи нодири сулҳофаринӣ имрӯз ба сармояи сиёсӣ ва дипломатии Тоҷикистон табдил ёфтааст. Агар солҳои пеш Тоҷикистон бештар бо ташаббусҳои байналмилалии худ дар масъалаҳои об, иқлим ва рушди устувор шинохта мешуд, имрӯз кишвари мо ҳамчун ташаббускори рӯзномаи ҷаҳонии сулҳ низ мавқеи устувор пайдо кардааст. Дастоварди муҳимтарини дипломатияи муосири Тоҷикистон қабули Қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» мебошад, ки 25 июни соли 2026 бо ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон қабул гардид. Қабули ин қатънома далели равшани эътирофи саҳми Тоҷикистон дар таҳкими сулҳи ҷаҳонӣ ва пешбурди дипломатияи сулҳ мебошад. Ин ташаббус идомаи мантиқии сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон аст, ки бар асоси принсипҳои сулҳпарварӣ, ҳамзистии осоишта, эҳтироми ҳуқуқи байналмилалӣ ва ҳамкории созанда бо давлатҳо ва созмонҳои байналмилалӣ амалӣ мегардад. Ҳадафи асосии даҳсола муттаҳид сохтани талошҳои ҷомеаи ҷаҳонӣ ҷиҳати таҳкими фарҳанги сулҳ, пешгирии низоъҳо, густариши муколамаи байни тамаддунҳо ва таъмини зиндагии шоиста барои наслҳои имрӯзаву оянда мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ набояд танҳо ҳамчун набудани ҷанг арзёбӣ шавад. Сулҳ, пеш аз ҳама фарҳанги ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулпазирӣ, эҳтироми ҳуқуқи инсон, адолати иҷтимоӣ ва масъулияти муштараки давлатҳо ва ҷомеа мебошад. Аз ҳамин ҷиҳат, қатъномаи мазкур давлатҳоро ба таҳкими фарҳанги сулҳ, рушди таҳаммулпазирӣ, пешгирии низоъҳо тавассути муколама ва ҷалби фаъоли ҷавонон ба равандҳои сулҳофаринӣ ҳидоят менамояд. Ҳамзамон, ташаббуси Тоҷикистон аҳаммияти муҳими стратегӣ дорад, зеро таваҷҷуҳи ҷомеаи ҷаҳониро ба масъулияти байнинаслӣ ҷалб менамояд. Қарорҳое, ки имрӯз қабул мешаванд, ба зиндагии на танҳо насли имрӯза, балки наслҳои оянда низ таъсири мустақим мерасонанд. Аз ин рӯ, таъмини сулҳ, рушди устувор, ҳифзи муҳити зист, пешгирии низоъҳо ва тарбияи ҷавонон ҳамчун вазифаҳои ба ҳам алоқаманди ҷомеаи ҷаҳонӣ арзёбӣ мегарданд. Нақши Тоҷикистон танҳо бо пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ маҳдуд намешавад. Кишвар имрӯз дар таҳкими суботи минтақавӣ низ саҳми назаррас дорад. Вохӯрии таърихии сарони давлатҳои Тоҷикистон, Қирғизистон ва Ӯзбекистон дар шаҳри Хуҷанд ва имзои Эъломияи Хуҷанд оид ба дӯстии абадӣ намунаи равшани истифодаи фарҳанги муколама барои ҳалли масъалаҳои мураккаби минтақавӣ мебошад. Ҳамзамон, Тоҷикистон нисбат ба вазъи Афғонистон мавқеи устувор дошта, ҳамеша ҷонибдори таъсиси ҳукумати фарогир, мубориза бо терроризм, муқовимат бо ифротгароӣ ва расонидани кӯмакҳои башардӯстона ба мардуми ин кишвар мебошад. Ин сиёсати пайгирона аз дарки он сарчашма мегирад, ки суботи минтақа бевосита ба сулҳу оромии Афғонистон вобаста аст. Дар татбиқи ҳадафҳои Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ нақши соҳаи маориф махсусан муҳим мебошад. Мактаб ва муассисаҳои таълимӣ нахустин муҳити ташаккули ҷаҳонбинӣ, фарҳанги сиёсӣ ва ахлоқии шаҳрвандони оянда мебошанд. Аз ин рӯ онҳо бояд ба марказҳои ташаккули фарҳанги сулҳ, дӯстӣ, таҳаммулпазирӣ ва эҳтироми ҳуқуқи инсон табдил ёбанд. Дар назди омӯзгорон вазифаи пурмасъулият қарор дорад, ки насли наврасро дар рӯҳияи ватандӯстӣ, худшиносии миллӣ, эҳтиром ба арзишҳои умумибашарӣ, таҳаммулпазирӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ тарбия намоянд. Арзишҳои сулҳу ваҳдат бояд аз доираи мафҳумҳои назариявӣ берун омада, ба ҷузъи фарҳанги зиндагии ҳар як хонанда табдил ёбанд. Дар ин раванд нақши Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро метавон дар се самти асосӣ арзёбӣ намуд. Аввал, ҳамчун роҳбаре, ки дар шароити буҳрони сиёсӣ барои барқарор намудани сулҳу ваҳдати миллӣ ва ҳифзи давлатдории тоҷикон замина гузошт. Дуюм, ҳамчун меъмори сиёсати рушди устувор, ки сулҳро асоси пешрафти иқтисодӣ ва иҷтимоӣ қарор дод. Сеюм, ҳамчун ташаббускори дипломатияи сулҳ, ки таҷрибаи Тоҷикистонро ба қисми муҳими рӯзномаи байналмилалии сулҳ ва рушди устувор табдил дод. Хусусияти муҳими сиёсати хориҷии Ҷумҳурии Тоҷикистон дар он аст, ки он аз ҳимояи манфиатҳои миллӣ фаротар рафта, ба таҳкими сулҳ, эътимод ва ҳамкории байналмилалӣ нигаронида шудааст. Дар шароити мураккаби геополитикии имрӯз, ки ҷаҳон ба таҳкими дипломатияи пешгирикунанда ниёз дорад, ташаббусҳои Тоҷикистон аҳаммияти хосса пайдо мекунанд. Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027–2036» на танҳо муваффақияти дипломатияи тоҷик, балки эътирофи таҷрибаи сулҳи тоҷикон дар сатҳи ҷаҳонӣ мебошад. Ин санади муҳим заминаи нави ҳамкориҳои байналмилалиро дар самти таҳкими сулҳ, рушди фарҳанги таҳаммулпазирӣ ва масъулияти байнинаслӣ фароҳам меорад. Ҷумҳурии Тоҷикистон имрӯз аз таҷрибаи нодири сулҳи миллӣ ба сатҳи ташаббускори дипломатияи ҷаҳонии сулҳ расидааст. Ин дастовард самараи сиёсати сулҳпарварона ва дурандешонаи Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон мебошад. Қабули қатъномаи Маҷмаи Умумии Созмони Милали Муттаҳид оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» далели равшани нуфузи афзояндаи Тоҷикистон дар муносибатҳои байналмилалӣ буда, ҷойгоҳи кишварро ҳамчун давлати сулҳпарвар ва ташаббускори ҳалли масъалаҳои глобалӣ боз ҳам таҳким мебахшад. Ин ташаббус Тоҷикистонро аз кишвари эҳёкунандаи сулҳи миллӣ ба яке аз меъморони фарҳанги сулҳи ҷаҳонӣ табдил дода, барои наслҳои имрӯзаву оянда заминаи устувори ҳамдигарфаҳмӣ, амният ва рушди устувор фароҳам месозад. Асомиддин БОБОЗОДА, мудири шуъбаи маорифи ноҳияи Шоҳмансур
48
03.07.2026 -
СУЛҲ ҲАМЧУН РИСОЛАТИ ТАМАДДУНИ ИНСОНӢ дар партави ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» Дар оғози садаи XXI инсоният ба марҳилаи нави рушди тамаддунӣ ворид гардидааст, ки он бо пешрафти босуръати илму технология, густариши равандҳои ҷаҳонишавӣ ва ҳамзамон афзоиши таҳдидҳои фаромиллӣ тавсиф мешавад. Агар дастовардҳои илмӣ ва технологӣ имкониятҳои нави рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро фароҳам оварда бошанд, аз ҷониби дигар, низоъҳои мусаллаҳона, терроризм, ифротгароӣ, буҳронҳои экологӣ, тағйирёбии иқлим ва дигар мушкилоти глобалӣ масъалаи таъмини сулҳ ва амнияти байналмилалиро ба яке аз масъалаҳои меҳварии рӯз табдил додаанд. Дар чунин шароит сулҳ дигар танҳо мафҳуми сиёсӣ нест, балки арзиши бунёдии тамаддуни инсонӣ ва шарти асосии бақо ва рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ маҳсуб меёбад. Аз ҳамин дидгоҳ ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» аҳаммияти бузурги сиёсӣ, фалсафӣ ва тамаддунӣ дорад. Ин ташаббус на танҳо ба таҳкими сулҳ ва амнияти байналмилалӣ нигаронида шудааст, балки ҷомеаи ҷаҳониро ба дарки нави сулҳ ҳамчун арзиши умумибашарӣ, масъулияти муштараки давлатҳо ва халқҳо ва омили муҳими рушди устувори инсоният даъват менамояд. Аз нигоҳи фалсафаи иҷтимоӣ, тамаддун ва фарҳанги сулҳ мафҳумҳои ҷудонашаванда мебошанд. Таърихи башарият нишон медиҳад, ки ҳар як тамаддун бар пояи низоми муайяни арзишҳо ташаккул меёбад ва пойдор мемонад. Ҷомеае, ки дар он хушунат, низоъ ва таҳаммулнопазирӣ ҷойгоҳи меҳварӣ пайдо мекунанд, ногузир ба буҳронҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ рӯ ба рӯ мегардад. Баръакс, ҷомеае, ки рушди худро бар арзишҳои сулҳ, адолат, таҳаммулгароӣ ва эҳтироми шаъну каромати инсон асос мегузорад, барои пешрафти устувор ва такомули тамаддунӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз ин рӯ, имрӯз масъала танҳо дар ҳифзи сулҳ маҳдуд намешавад, балки сухан аз ташаккули фарҳанги сулҳ меравад. Фарҳанги сулҳ маънои онро дорад, ки сулҳ ба қисми ҷудонашавандаи ҷаҳонбинӣ ва тарзи зиндагии инсон табдил ёфта, дар фаъолияти ҳар як шахс, оила, муассисаи таълимӣ ва давлат ҳамчун арзиши олӣ эътироф гардад. Дар чунин ҷомеа рақобати харобиовар ҷойи худро ба ҳамкории созанда, муқовимат ба муколама ва манфиатҳои кӯтоҳмуддат ба эътимоди мутақобил медиҳанд. Маҳз чунин фарҳанг метавонад ҷомеаи ҷаҳониро аз такрори низоъҳои харобиовар ҳифз намояд. Аз нуқтаи назари фалсафаи иҷтимоӣ сулҳ на танҳо арзиши ахлоқӣ, балки шарти зарурии рушди устувори ҷомеа мебошад. Дар муҳити ноором иқтисод рушди муназзам пайдо намекунад, низоми маориф рисолати худро пурра иҷро карда наметавонад, пешрафти илм ва технология суст мегардад ва ҳалли масъалаҳои муҳити зист ба таъхир меафтад. Ҷанг ва бесуботӣ захираҳои инсониву иқтисодиро ба харобӣ равона намуда, имкониятҳои рушди иҷтимоӣ ва фарҳангиро маҳдуд месозанд. Баръакс, фазои сулҳу субот барои рушди сармояи инсонӣ, такмили низоми маориф, пешрафти илм, ҳифзи муҳити зист ва таҳкими иқтисоди миллӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз ин рӯ, сулҳро метавон на танҳо ҳадафи сиёсати давлатӣ, балки шарти бунёдии рушди устувор арзёбӣ намуд. Ба ибораи дигар, агар рушди устувор натиҷаи пешрафти ҷомеа бошад, сулҳ муҳимтарин омили ба вуҷуд омадани он мебошад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки арзиши сулҳ на танҳо дар сатҳи назария, балки пеш аз ҳама дар амал дарк мегардад. Мардуми Тоҷикистон ин арзишро на аз китобҳои таърих, балки аз воқеияти пурфоҷиаи солҳои аввали истиқлолият омӯхтаанд. Ҷанги шаҳрвандӣ нишон дод, ки вайрон намудани сулҳу субот метавонад дар муддати кӯтоҳ ба амал ояд, аммо барқарор намудани онҳо иродаи қавии сиёсӣ, ваҳдати миллӣ, ҳамдигарфаҳмии ҷомеа ва заҳмати чандинсоларо тақозо менамояд. Таҷрибаи сулҳофаринии Тоҷикистон, ки дар натиҷаи музокироти сиёсӣ, созиш ва ҳамдигарбахшӣ амалӣ гардид, имрӯз ҳамчун яке аз намунаҳои муваффақи танзими низоъ дар фазои пасошӯравӣ арзёбӣ мешавад. Ин таҷриба бори дигар собит намуд, ки муколама ва созиш нисбат ба муқовимат ва истифодаи қувва имкониятҳои бештар барои барқарории сулҳи пойдор доранд. Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ Тоҷикистонро ба яке аз ҷонибдорони фаъоли фарҳанги сулҳ ва ҳамкории байналмилалӣ табдил додааст. Дар ин замина ташаббуси нави байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи давлат маҳсуб меёбад. Ҳадафи асосии он танҳо пешгирии низоъҳои мусаллаҳона нест, балки ташаккули тафаккури нави инсондӯстона мебошад, ки дар меҳвари он эҳтироми шаъну шарафи инсон, таҳаммулгароӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак нисбат ба сарнавишти инсоният қарор дорад. Яке аз хусусиятҳои муҳимтарини ин ташаббус ғояи масъулияти байнинаслӣ мебошад. Дар фалсафаи муосир ин мафҳум ҳамчун яке аз принсипҳои асосии рушди устувор эътироф шудааст. Мувофиқи ин дидгоҳ, ҳар як насл на танҳо истифодабарандаи дастовардҳои гузашта, балки амонатдори ояндаи башарият низ мебошад. Аз ин рӯ, қарорҳое, ки имрӯз дар соҳаи сулҳ, амният, ҳифзи муҳити зист ва рушди иҷтимоӣ қабул мегарданд, ба сифати зиндагии наслҳои оянда таъсири мустақим мерасонанд. Ҷангҳо ва низоъҳои мусаллаҳона на танҳо ҳаёти ҳазорҳо инсонро аз байн мебаранд, балки имкониятҳои рушди иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеаро барои солҳои тӯлонӣ маҳдуд месозанд. Баръакс, сулҳу субот барои рушди маориф, илм, фарҳанг, иқтисод ва ташаккули сармояи инсонӣ шароити мусоид фароҳам меоранд. Дар чунин муҳит инсон метавонад қобилиятҳои зеҳнӣ ва эҷодии худро пурра амалӣ намуда, дар пешрафти ҷомеа саҳми арзанда гузорад. Аз ҳамин лиҳоз, Ташаббуси нави Пешвои миллат - «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» танҳо як барномаи сиёсӣ ё дипломатӣ нест. Он пеш аз ҳама даъват ба масъулияти ахлоқии ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ ҳамчун мероси маънавии инсоният бояд ҳифз ва ба наслҳои оянда интиқол дода шавад. Дар чунин фаҳмиш сулҳ дигар натиҷаи тасодуфии набудани ҷанг нест, балки арзиши устувори фарҳангӣ ва тамаддунӣ мебошад. Дар Паёми телевизионии худ ба муносибати пешниҳоди ташаббуси мазкур Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, таъкид намуданд, ки сулҳ танҳо маънои набудани ҷангро надорад. Ба таъкиди Пешвои миллат, сулҳ пеш аз ҳама фарҳанги ҳамзистӣ, маърифат, таҳаммулгароӣ, эҳтироми мутақобил ва ҳамкории созандаи байни давлатҳо ва халқҳо мебошад. Чунин тафсири сулҳ аз фаҳмиши маҳдуди сиёсӣ фаротар рафта, онро ҳамчун арзиши бунёдии тамаддуни башарӣ ва шарти асосии рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамояд. Дар ин замина сулҳ ҳамчун сармояи маънавии башарият маънидод мегардад. Агар дар илми иқтисод сармоя воситаи рушди моддӣ ба шумор равад, пас дар фалсафа арзишҳое мавҷуданд, ки аз ҳар гуна сармояи моддӣ болотаранд. Сулҳ маҳз ба ҳамин гуна арзишҳо мансуб аст, зеро он имконияти зиндагии осоишта, рушди озоди инсон ва пешрафти ҷомеаро таъмин менамояд. Аз ин рӯ, ҳар гуна сармоягузорӣ ба таҳкими сулҳ дар асл сармоягузорӣ ба ояндаи инсоният мебошад. Дар таърихи афкори фалсафӣ масъалаи сулҳ ҳамеша яке аз муҳимтарин мавзӯъҳои ҳастишиносӣ, ахлоқ ва фалсафаи иҷтимоӣ ба шумор мерафт. Аз замони Юнони Қадим ва мактабҳои фалсафии Шарқ сулҳ ҳамчун ҳолати ҳамоҳангии инсон бо худ, ҷомеа ва олам маънидод гардида, шарти муҳими камолоти маънавӣ ва рушди ҷомеа дониста шудааст. Дар ин анъана сулҳ танҳо набудани ҷанг набуда, балки ҳолати адолат, тавозун, ҳамкорӣ ва эҳтироми мутақобил байни одамон арзёбӣ мегардад. Дар фалсафаи Шарқ мафҳуми сулҳ бо идеяи тарбияи ахлоқии инсон, адолат ва масъулияти иҷтимоӣ робитаи зич дорад. Ба ақидаи мутафаккирони Шарқ, инсон танҳо дар муҳити орому ҳамоҳанг метавонад қобилияти зеҳнӣ ва маънавии худро такмил диҳад. Аз ин рӯ, сулҳ ҳамчун шарти асосии рушди шахсият ва ҷомеа арзёбӣ шудааст. Ин ҷаҳонбинӣ дар мероси фарҳангии тоҷикон низ мақоми муҳим дорад. Ҳикмати мардумӣ сулҳро пояи ободӣ ва некуаҳволии ҷомеа мешуморад. Мақоли маъруфи «Ободиву баракот дар сулҳ аст. Дар хона як руз ҷанҷол шавад чиҳил руз барака меравад» на танҳо таҷассуми таҷрибаи таърихии миллат, балки ифодаи ҷаҳонбинии инсондӯстона мебошад, ки ҳамбастагӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкориро асоси зиндагии осоишта медонад. Аз нигоҳи фалсафӣ чунин равиш бо анъанаҳои гуманистии тафаккури Шарқ ва Ғарб ҳамоҳанг аст. Дар ҳар ду тамаддун ақлу хирад, адолат, масъулияти ахлоқӣ ва ҳамкорӣ ҳамчун заминаҳои бунёдии сулҳи пойдор ва рушди устувори ҷомеа эътироф гардидаанд. Дар миёни намояндагони барҷастаи фалсафаи тоҷик Абӯнасри Форобӣ мақоми хос дорад. Ӯ дар таълимоти худ оид ба «мадинаи фозила» ҷомеаи идеалиро ҳамчун ҷомеае тасвир мекунад, ки бар адолат, ҳамкорӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ асос ёфтааст. Ба андешаи Форобӣ, ҳадафи давлат на танҳо таъмини тартиботи сиёсӣ, балки фароҳам овардани шароит барои расидани инсон ба саодат мебошад. Ин ҳадаф танҳо дар шароити сулҳу субот, идоракунии оқилона ва волоияти адолат амалӣ мегардад. Аз ин рӯ, дар таълимоти Форобӣ сулҳ на натиҷаи тасодуфӣ, балки яке аз пояҳои мавҷудияти ҷомеаи комил ба ҳисоб меравад [5, с. 101]. Андешаҳои Абӯалӣ ибни Сино низ бо ҳамин афкор ҳамоҳанг мебошанд. Дар осори ӯ ақл, маърифат ва камолоти ахлоқии инсон ҳамчун асоси рушди ҷомеа арзёбӣ шудаанд. Ибни Сино таъкид менамояд, ки инсон мавҷуди иҷтимоӣ буда, нисбат ба сарнавишти ҷомеа бетараф буда наметавонад. Аз ин рӯ, ҳар як шахс вазифадор аст дар таҳкими адолат, ҳифзи сулҳу субот ва пешгирии падидаҳое, ки ба амният ва ҳамзистии ҷомеа таҳдид мекунанд, саҳми фаъол гузорад. Аз дидгоҳи ӯ, беэътиноӣ нисбат ба чунин масъулият метавонад заминаҳои суботи ҷомеаро заиф гардонад [1, с. 344]. Дар таълимоти Ҷалолиддини Балхӣ масъалаи сулҳ бештар аз дидгоҳи такомули маънавии инсон шарҳ дода мешавад. Ба андешаи ӯ, сулҳи воқеӣ пеш аз ҳама аз оромии ботинии инсон оғоз мегардад. Мавлоно бар он назар аст, ки муҳаббат, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамдилӣ танҳо дар сурате ташаккул меёбанд, ки инсон нафс, кибр ва манфиатҳои маҳдуди шахсиро мағлуб созад. Аз ҳамин ҷост, ки ӯ сулҳи иҷтимоиро идомаи сулҳи ботинӣ медонад. Ин андеша дар «Маснавии маънавӣ» бо забони рамзӣ ва бадеӣ чунин ифода ёфтааст: Сад хӯранда ғунҷад андар гирди хон, Ду раёсатҷӯ нағунҷад дар ҷаҳон. Пас, забони маҳрамӣ худ дигар аст, Ҳамдилӣ аз ҳамзабонӣ беҳтар аст. Ин байтҳо нишон медиҳанд, ки сабаби асосии ихтилофҳо на фарқияти забон ё фарҳанг, балки худхоҳӣ, рақобати носолим ва талош барои бартарӣ мебошад. Аз ин рӯ, Мавлоно роҳи расидан ба сулҳи пойдорро дар такомули маънавии инсон мебинад [3; 4]. Ҳамин тариқ, дар анъанаи фалсафаи Шарқ сулҳ ҳамчун арзиши маънавӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ маънидод гардида, бо рушди ақлу хирад, тарбияи инсон ва адолати иҷтимоӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Дар фалсафаи Ғарб низ масъалаи сулҳ мавқеи меҳварӣ ишғол менамояд. Дар миёни файласуфоне, ки ба ин масъала таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудаанд, Иммануил Кант ҷойгоҳи хос дорад. Ӯ дар асари машҳури худ «Сулҳи ҷовидонӣ» сулҳро ҳамчун натиҷаи волоияти ҳуқуқ, истифодаи оқилонаи ақл ва ҳамкории давлатҳо дар асоси меъёрҳои ахлоқӣ маънидод мекунад. Ба андешаи Кант, сулҳи пойдор танҳо дар сурате имконпазир аст, ки муносибатҳои байналмилалӣ бар адолат, эҳтироми мутақобил ва масъулияти умумӣ нисбат ба сарнавишти инсоният асос ёбанд [2]. Ин таълимот имрӯз низ аҳаммияти назариявӣ ва амалии худро нигоҳ доштааст. Дар шароити муосир, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо таҳдидҳои нави амниятӣ рӯ ба рӯ мебошад, идеяҳои Кант дар бораи дипломатияи ҳуқуқмеҳвар, ҳамкории байналмилалӣ ва масъулияти муштарак аҳаммияти махсус пайдо мекунанд. Дар ҳамин замина метавон ҳамоҳангии арзишии таълимоти Кантро бо ташаббусҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мушоҳида намуд. Дар меҳвари ҳар ду дидгоҳ нақши ақлу хирад, муколама, дипломатияи созанда ва масъулияти умумӣ барои ҳифзи сулҳ қарор дорад. Агар Кант сулҳи пойдорро натиҷаи волоияти ҳуқуқ ва ахлоқ медонад, пас ташаббуси Тоҷикистон низ ба таҳкими эътимоди мутақобил, ҳамкории байналмилалӣ ва пешгирии низоъҳо тавассути муколама нигаронида шудааст. Дар ин замина андешаи машҳури Кант аҳаммияти махсус дорад: «Ҳеҷ гуна шартномаи сулҳ эътибор надорад, агар дар он пинҳонӣ асос барои ҷанги оянда нигоҳ дошта шуда бошад» [2, с. 5]. Ин андеша ба мо хотиррасон мекунад, ки сулҳи воқеӣ танҳо дар ҳолате пойдор мемонад, ки бар адолат, эътимод ва иродаи самимии тарафҳо асос ёбад. Маҳз ҳамин принсипҳо дар меҳвари ташаббуси байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» низ қарор доранд. Аз таҳлили фалсафии масъала бармеояд, ки сулҳ яке аз арзишҳои бунёдии тамаддуни инсонӣ буда, шарти зарурии рушди устувори ҷомеа, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини амнияти байналмилалӣ мебошад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва афзоиши таҳдидҳои фаромиллӣ сулҳ дигар танҳо ҳамчун масъалаи сиёсати хориҷӣ ё набудани низоъҳои мусаллаҳона маънидод намегардад. Он ба категорияи муҳими фалсафӣ, ахлоқӣ ва тамаддунӣ табдил ёфта, сатҳ ва сифати рушди ҷомеаи муосирро муайян месозад. Таҳлили мероси фалсафии Шарқ ва Ғарб нишон медиҳад, ки новобаста аз гуногунии анъанаҳои фарҳангӣ, ҳамаи онҳо сулҳро бо арзишҳое чун адолат, ақлу хирад, масъулияти ахлоқӣ, ҳамкорӣ ва эҳтироми шаъну каромати инсон алоқаманд медонанд. Дар таълимоти Абӯнасри Форобӣ сулҳ заминаи бунёди ҷомеаи фозила аст, дар осори Абӯалӣ ибни Сино он бо масъулияти иҷтимоӣ ва камолоти инсон пайваст мебошад, Ҷалолиддини Балхӣ сулҳи ботиниро асоси сулҳи иҷтимоӣ медонад, Иммануил Кант бошад, сулҳи пойдорро натиҷаи волоияти ҳуқуқ, ақли амалӣ ва ҳамкории байналмилалӣ арзёбӣ мекунад. Ин умумияти арзишӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки сулҳ яке аз арзишҳои фарогири тамаддуни башарӣ мебошад. Дар ҳамин замина ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, оид ба эълон гардидани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» дорои аҳаммияти назариявӣ ва амалии бузург мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ ҳамчун заминаи рушди устувор, ҳамкории байналмилалӣ ва масъулияти муштараки давлатҳо нисбат ба наслҳои оянда маънидод мегардад. Аз ин нигоҳ, ташаббуси мазкур аз доираи манфиатҳои миллӣ фаротар рафта, ба таҳкими фарҳанги сулҳ ва рушди ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки таҷрибаи барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллиро аз сар гузаронидааст, имрӯз бо пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ дар самти сулҳ ва рушди устувор ҳамчун иштирокчии фаъоли дипломатияи бисёрҷониба баромад менамояд. Пешниҳоди «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» идомаи мантиқии сиёсати хориҷии сулҳпарваронаи давлат буда, бозгӯи мавқеи фаъолонаи Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои глобалии замони муосир мебошад. Ҳамин тариқ, метавон хулоса намуд, ки рисолати аслии тамаддуни муосир на танҳо дар офаридани дастовардҳои илмӣ, технологӣ ва иқтисодӣ, балки дар ҳифз ва таҳкими сулҳ ҳамчун арзиши олитарини башарӣ зоҳир мегардад. Танҳо дар фазои сулҳу субот инсон имкони рушди озодонаи зеҳнӣ, маънавӣ ва эҷодиро пайдо мекунад, ҷомеа ба пешрафти устувор ноил мегардад ва давлатҳо метавонанд дар асоси ҳамдигарэҳтиромӣ ва ҳамкории созанда масъалаҳои умумии инсониятро ҳал намоянд. Аз ин рӯ, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» на танҳо як иқдоми сиёсиву дипломатӣ, балки саҳми назаррас дар рушди афкори муосири фалсафӣ оид ба фарҳанги сулҳ, масъулияти байнинаслӣ ва таҳкими арзишҳои умумибашарӣ мебошад. Дар ин маъно сулҳ на натиҷаи рушди устувор, балки пеш аз ҳама шарти бунёдӣ ва омили муайянкунандаи он аст. Адабиёти истифодашуда: 1. Абуалӣ ибни Сино. Китоб Аш-шифо (Илоҳиёт) [Матн]: арабӣ–форсӣ, / И.Сино; Таҳия ва тарҷумаи Иброҳими Додҷӯ. – Теҳрон, 1388. – (2010). С.344 2. Кант И. К вечному миру. https://www.civisbook.ru/files/File/Kant_K_vechnomu_miru.pdf 3. Мавзӯи ахлоқ дар «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолиддини Балхӣ// https://medcollkulob.tj/2024/02 4. Мавлоно Ҷалолуддин Муҳаммади Балхӣ. Маснавии маънавӣ. Китоби чаҳорум. Теҳрон, 2001.С.396-403 5. Ризо Доварӣ. Фалсафаи мадании Форобӣ. –Теҳрон, 1354. –С.101 Н. СОДИҚӢ, директори Маркази таълимии занон «Сарвар»
55
03.07.2026
