Дар шароити муосири рушди ҷомеаи ҷаҳонӣ масъалаи сулҳ беш аз ҳар вақти дигар ба яке аз мавзуъҳои меҳварии сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маънавии инсоният табдил ёфтааст. Пешрафти босуръати илм, технология, равандҳои ҷаҳонишавӣ, густариши иқтисоди рақамӣ ва афзоиши робитаҳои байнидавлатӣ аз як тараф имкониятҳои нави рушдро фароҳам оварда бошанд, аз ҷониби дигар, низоъҳои мусаллаҳона, терроризм, ифротгароӣ, буҳронҳои экологӣ, ҷангҳои иттилоотӣ ва таҳдидҳои фаромиллӣ масъалаи ҳифзи сулҳро ба зарурати умумии башарӣ табдил додаанд.

Дар чунин вазъият сулҳ дигар танҳо ҳамчун мафҳуми сиёсӣ ё ҳолати набудани ҷанг фаҳмида намешавад. Он арзиши бунёдии тамаддуни инсонӣ, шарти асосии рушди устувор, заминаи таҳкими давлатдорӣ, кафолати пешрафти маорифу илм ва муҳимтар аз ҳама, амонати маънавӣ барои наслҳои оянда мебошад.

Аз ҳамин нуқтаи назар ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба эълон гардидани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» дорои аҳаммияти бузурги сиёсӣ, фалсафӣ ва тамаддунӣ мебошад. Ин ташаббус паёми равшани Ҷумҳурии Тоҷикистон ба ҷомеаи ҷаҳонӣ аст, ки сулҳ бояд на танҳо ҳамчун натиҷаи созишҳои сиёсӣ, балки ҳамчун фарҳанг, маърифат, масъулият ва арзиши устувори ҳаёти инсонӣ ҳифз ва тақвият дода шавад.

Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ бояд ба қисми ҷудонашавандаи тафаккури ҷамъиятӣ ва сиёсати байналмилалӣ табдил ёбад. Ҷомеаи ҷаҳонӣ имрӯз ба дарки нави сулҳ ниёз дорад: сулҳ на танҳо набудани ҷанг, балки мавҷудияти адолат, эҳтиром, муколама, ҳамдигарфаҳмӣ, таҳаммулгароӣ ва масъулияти муштарак нисбат ба сарнавишти инсоният мебошад.

Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки арзиши сулҳ пеш аз ҳама дар амал ва дар лаҳзаҳои сангини таърих дарк мегардад. Мардуми тоҷик дар солҳои аввали истиқлолияти давлатӣ оқибатҳои вазнини ҷанги таҳмилии шаҳрвандиро аз сар гузарониданд. Ин таҷрибаи талх нишон дод, ки вайрон шудани сулҳу субот метавонад дар муддати кӯтоҳ ба ҳаёти ҷомеа, иқтисод, фарҳанг, маориф ва рӯҳияи мардум зарбаи ҷиддӣ расонад. Аммо барқарор намудани сулҳ, эътимод ва ваҳдати миллӣ иродаи қавии сиёсӣ, хиради давлатӣ, ҳамдигарфаҳмии ҷомеа ва заҳмати тӯлониро талаб мекунад.

Маҳз бо роҳбарии Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, тавассути сиёсати сулҳпарварона, муколама, созиш ва таҳкими ваҳдати миллӣ, Тоҷикистон тавонист аз марҳалаи буҳрони сиёсӣ гузашта, ба давраи субот, рушд ва созандагӣ ворид гардад. Имрӯз таҷрибаи сулҳи тоҷикон ҳамчун намунаи муҳими сулҳофарӣ, ҳамдигарбахшӣ ва ҳалли осоиштаи низоъҳо арзёбӣ мегардад.

Сулҳ дар маънои васеъ танҳо оромии сарҳадҳо ё қатъи ҷанг нест. Сулҳ оромии ҷомеа, иттиҳоди мардум, фаъолияти босамари муассисаҳои таълимӣ, рушди илм, пешрафти иқтисод, амнияти оила, тарбияи солими фарзандон ва боварии шаҳрвандон ба фардо мебошад. Дар ҷомеае, ки сулҳ вуҷуд надорад, низоми маориф рисолати худро пурра иҷро карда наметавонад, иқтисод устувор рушд намекунад, илм ва фарҳанг пеш намераванд ва инсон имкони пурраи амалӣ намудани қобилиятҳои зеҳнӣ ва эҷодии худро аз даст медиҳад.

Аз ин рӯ, сулҳро метавон сармояи бузурги маънавии давлат ва миллат номид. Ҳар гуна дастоварди иқтисодӣ, илмӣ ва технологӣ танҳо дар муҳити сулҳу субот самараи воқеӣ медиҳад. Агар сулҳ набошад, неруи инсонӣ ба ҷойи созандагӣ ба рафъи оқибатҳои буҳрон равона мегардад. Агар сулҳ устувор бошад, ҷомеа ба пешрафт, навсозӣ, таҳкими сармояи инсонӣ ва рушди устувор ноил мегардад.

Яке аз ҷанбаҳои муҳимтарини ташаббуси мазкур мафҳуми масъулияти байнинаслӣ мебошад. Ҳар як насл дар назди наслҳои баъдӣ масъулият дорад. Мо на танҳо истифодабарандаи дастовардҳои гузашта, балки амонатдори оянда низ ҳастем. Қарорҳое, ки имрӯз дар соҳаҳои сулҳ, амният, маориф, муҳити зист, иқтисод ва фарҳанг қабул мешаванд, ба сифати зиндагии наслҳои оянда таъсири мустақим мерасонанд.

Ҷангҳо ва низоъҳо танҳо мушкили як давра нестанд. Онҳо метавонанд пайомадҳои вазнини худро барои даҳсолаҳо боқӣ гузоранд: харобии иқтисодӣ, заифшавии маориф, муҳоҷирати маҷбурӣ, аз даст рафтани сармояи инсонӣ, нобоварӣ дар ҷомеа ва осебҳои амиқи равонӣ. Баръакс, сулҳу субот ба наслҳои оянда имконият медиҳад, ки дар муҳити ором таҳсил кунанд, касб омӯзанд, эҷод намоянд ва дар рушди ҷомеаи худ саҳм гузоранд.

Дар ин раванд маориф нақши калидӣ дорад. Сулҳ аз тарбия оғоз мешавад. Фарҳанги сулҳ дар мактаб, дар оила, дар муҳити омӯзиш, дар муносибати омӯзгор бо хонанда ва дар ҷаҳонбинии насли ҷавон ташаккул меёбад. Агар кӯдак аз хурдсолӣ бо арзишҳои эҳтиром, таҳаммулгароӣ, ватандӯстӣ, масъулияти шаҳрвандӣ, муколама ва ҳамдигарфаҳмӣ тарбия ёбад, дар оянда ӯ ҳамчун шахси созанда, масъул ва сулҳпарвар ба камол мерасад.

Маориф танҳо интиқоли дониш нест. Маориф ташаккули инсон аст. Ҷомеае, ки мехоҳад сулҳи пойдор дошта бошад, бояд ба тарбияи маънавӣ, ҷаҳонбинии солим, саводнокии ҳуқуқӣ, фарҳанги шаҳрвандӣ ва тафаккури интиқодии ҷавонон таваҷҷуҳи ҷиддӣ диҳад. Зеро нодонӣ, таассуб, бетафовутӣ ва паст будани маърифати иҷтимоӣ метавонад заминаи ихтилоф, ифротгароӣ ва нофаҳмиро ба вуҷуд оварад.

Дар замони муосир масъалаи фарҳанги сулҳ бо фазои рақамӣ низ робитаи мустақим пайдо кардааст. Имрӯз шабакаҳои иҷтимоӣ, платформаҳои иттилоотӣ ва воситаҳои рақамӣ ба муҳити асосии муошират, омӯзиш ва таъсиррасонӣ табдил ёфтаанд. Ин фазо метавонад воситаи густариши дониш, ҳамкорӣ ва муколама бошад, аммо дар сурати истифодаи нодуруст метавонад ба паҳншавии иттилооти бардурӯғ, суханони нафратангез, иғво ва нофаҳмӣ мусоидат намояд.

Аз ин рӯ, фарҳанги сулҳ дар асри рақамӣ бояд бо саводнокии иттилоотӣ ва масъулияти рақамӣ пайваст бошад. Шаҳрванди муосир бояд тавонад иттилоотро таҳлил кунад, манбаъҳоро санҷад, ба андешаи дигарон эҳтиром гузорад ва аз паҳн намудани маълумоти носанҷида ё сухани таҳқиромез худдорӣ намояд. Фарҳанги муоширати рақамӣ имрӯз ҷузъи муҳими фарҳанги сулҳ мебошад.

Сулҳ ҳамчунин бо адолати иҷтимоӣ ва эҳтироми шаъну шарафи инсон робитаи ногусастанӣ дорад. Ҷомеае, ки дар он ҳуқуқи инсон, имкониятҳои баробар, эҳтиром ба қонун ва масъулияти шаҳрвандӣ таъмин мегардад, аз лиҳози иҷтимоӣ устувортар мебошад. Сулҳи воқеӣ танҳо дар сурате пойдор мемонад, ки он бар эътимод, адолат, ҳамкорӣ ва эҳтироми мутақобил асос ёбад.

Дар таърихи афкори фалсафӣ низ сулҳ ҳамеша ҳамчун яке аз арзишҳои олӣ маънидод гардидааст. Мутафаккирони Шарқу Ғарб сулҳро бо ақл, адолат, ахлоқ, маърифат ва камолоти инсон пайваст медонанд. Дар анъанаи фалсафии Шарқ сулҳ пеш аз ҳама натиҷаи тарбияи ахлоқӣ, покии ботин, эҳтиром ба инсон ва ҳамоҳангии ҷомеа дониста шудааст. Дар фалсафаи Ғарб бошад, сулҳ бештар бо волоияти ҳуқуқ, муколамаи сиёсӣ ва масъулияти давлатҳо дар муносибатҳои байналмилалӣ алоқаманд аст.

Ин умумияти арзишӣ нишон медиҳад, ки сулҳ хоси як миллат ё як фарҳанг нест. Сулҳ арзиши умумибашарист. Он забон, дин, нажод, сарҳад ва манфиатҳои маҳдудро фаро гирифта, ҳамчун пояи зиндагии муштараки инсонҳо хизмат мекунад.

Ташаббуси Тоҷикистон оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» маҳз ба ҳамин фаҳмиши васеи сулҳ такя мекунад. Ин ташаббус ҷомеаи ҷаҳониро ба он даъват менамояд, ки сулҳро ҳамчун масъулияти муштарак, ҳамчун шарти рушди устувор ва ҳамчун амонати маънавии наслҳо ҳифз намояд.

Дар шароити ҷаҳонишавӣ ягон давлат наметавонад масъалаҳои амният, сулҳ, иқлим, муҳоҷират, ифротгароӣ ва рушди устуворро танҳо ҳал намояд. Ин масъалаҳо ҳамкории байналмилалӣ, эътимоди мутақобил, риояи ҳуқуқи байналмилалӣ ва муколамаи доимиро талаб мекунанд. Аз ин рӯ, ташаббуси Тоҷикистон аҳаммияти васеи байналмилалӣ дорад ва метавонад ба таҳкими ҳамкории давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва ниҳодҳои илмӣ-маърифатӣ мусоидат намояд.

Миллати тоҷик аз қадим сулҳро пояи ободӣ ва зиндагии шоиста донистааст. Дар фарҳанги мардумии мо сулҳ бо баракат, осоиш, ҳамдигарфаҳмӣ ва рушди ҷомеа пайванд дорад. Ин ҷаҳонбинӣ имрӯз низ аҳаммияти худро гум накардааст. Баръакс, дар шароити таҳдидҳои нави ҷаҳонӣ он мазмуни бештар пайдо мекунад.

Ҳифзи сулҳ танҳо вазифаи давлатҳо нест. Ин масъулияти ҳар як инсон аст. Ҳар як сухани нек, ҳар як амали созанда, ҳар як муносибати эҳтиромона, ҳар як кӯшиши фаҳмидани дигарон метавонад ба таҳкими сулҳ мусоидат намояд. Сулҳ аз муносибати инсон ба инсон оғоз мешавад ва дар сатҳи ҷомеа, давлат ва ҷаҳон густариш меёбад.

Ҳамин тариқ, ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълон гардидани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» даъвати амиқи маънавӣ ва тамаддунӣ мебошад. Он моро водор месозад, ки ба сулҳ ҳамчун арзиши олӣ, ба оянда ҳамчун масъулият ва ба наслҳои баъдӣ ҳамчун амонат нигоҳ кунем.

Дар ҷаҳоне, ки бо таҳдидҳои гуногун рӯ ба рӯст, чунин ташаббус аҳаммияти хоса дорад. Зеро ояндаи инсоният танҳо бо технология, иқтисод ва қудрати сиёсӣ таъмин намешавад. Ояндаи инсоният пеш аз ҳама ба сулҳ, маърифат, адолат, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак вобаста аст.

Далер АЛИЗОДА,

директори Маркази таҳлил ва ҳамоҳангсозии

Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон