ЭМОМАЛӢ РАҲМОН
АСОСГУЗОРИ СУЛҲУ ВАҲДАТИ МИЛЛӢ-ПЕШВОИ МИЛЛАТ
ВАЗОРАТИ МАОРИФ ВА ИЛМИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН
Хабарҳо
Ҳамаи хабарҳо
-
СУЛҲ ҲАМЧУН РИСОЛАТИ ТАМАДДУНИ ИНСОНӢ дар партави ташаббуси «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» Дар оғози садаи XXI инсоният ба марҳилаи нави рушди тамаддунӣ ворид гардидааст, ки он бо пешрафти босуръати илму технология, густариши равандҳои ҷаҳонишавӣ ва ҳамзамон афзоиши таҳдидҳои фаромиллӣ тавсиф мешавад. Агар дастовардҳои илмӣ ва технологӣ имкониятҳои нави рушди иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва фарҳангиро фароҳам оварда бошанд, аз ҷониби дигар, низоъҳои мусаллаҳона, терроризм, ифротгароӣ, буҳронҳои экологӣ, тағйирёбии иқлим ва дигар мушкилоти глобалӣ масъалаи таъмини сулҳ ва амнияти байналмилалиро ба яке аз масъалаҳои меҳварии рӯз табдил додаанд. Дар чунин шароит сулҳ дигар танҳо мафҳуми сиёсӣ нест, балки арзиши бунёдии тамаддуни инсонӣ ва шарти асосии бақо ва рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ маҳсуб меёбад. Аз ҳамин дидгоҳ ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, оид ба эълон намудани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» аҳаммияти бузурги сиёсӣ, фалсафӣ ва тамаддунӣ дорад. Ин ташаббус на танҳо ба таҳкими сулҳ ва амнияти байналмилалӣ нигаронида шудааст, балки ҷомеаи ҷаҳониро ба дарки нави сулҳ ҳамчун арзиши умумибашарӣ, масъулияти муштараки давлатҳо ва халқҳо ва омили муҳими рушди устувори инсоният даъват менамояд. Аз нигоҳи фалсафаи иҷтимоӣ, тамаддун ва фарҳанги сулҳ мафҳумҳои ҷудонашаванда мебошанд. Таърихи башарият нишон медиҳад, ки ҳар як тамаддун бар пояи низоми муайяни арзишҳо ташаккул меёбад ва пойдор мемонад. Ҷомеае, ки дар он хушунат, низоъ ва таҳаммулнопазирӣ ҷойгоҳи меҳварӣ пайдо мекунанд, ногузир ба буҳронҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ ва маънавӣ рӯ ба рӯ мегардад. Баръакс, ҷомеае, ки рушди худро бар арзишҳои сулҳ, адолат, таҳаммулгароӣ ва эҳтироми шаъну каромати инсон асос мегузорад, барои пешрафти устувор ва такомули тамаддунӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз ин рӯ, имрӯз масъала танҳо дар ҳифзи сулҳ маҳдуд намешавад, балки сухан аз ташаккули фарҳанги сулҳ меравад. Фарҳанги сулҳ маънои онро дорад, ки сулҳ ба қисми ҷудонашавандаи ҷаҳонбинӣ ва тарзи зиндагии инсон табдил ёфта, дар фаъолияти ҳар як шахс, оила, муассисаи таълимӣ ва давлат ҳамчун арзиши олӣ эътироф гардад. Дар чунин ҷомеа рақобати харобиовар ҷойи худро ба ҳамкории созанда, муқовимат ба муколама ва манфиатҳои кӯтоҳмуддат ба эътимоди мутақобил медиҳанд. Маҳз чунин фарҳанг метавонад ҷомеаи ҷаҳониро аз такрори низоъҳои харобиовар ҳифз намояд. Аз нуқтаи назари фалсафаи иҷтимоӣ сулҳ на танҳо арзиши ахлоқӣ, балки шарти зарурии рушди устувори ҷомеа мебошад. Дар муҳити ноором иқтисод рушди муназзам пайдо намекунад, низоми маориф рисолати худро пурра иҷро карда наметавонад, пешрафти илм ва технология суст мегардад ва ҳалли масъалаҳои муҳити зист ба таъхир меафтад. Ҷанг ва бесуботӣ захираҳои инсониву иқтисодиро ба харобӣ равона намуда, имкониятҳои рушди иҷтимоӣ ва фарҳангиро маҳдуд месозанд. Баръакс, фазои сулҳу субот барои рушди сармояи инсонӣ, такмили низоми маориф, пешрафти илм, ҳифзи муҳити зист ва таҳкими иқтисоди миллӣ заминаи мусоид фароҳам меорад. Аз ин рӯ, сулҳро метавон на танҳо ҳадафи сиёсати давлатӣ, балки шарти бунёдии рушди устувор арзёбӣ намуд. Ба ибораи дигар, агар рушди устувор натиҷаи пешрафти ҷомеа бошад, сулҳ муҳимтарин омили ба вуҷуд омадани он мебошад. Таҷрибаи таърихии Тоҷикистон нишон медиҳад, ки арзиши сулҳ на танҳо дар сатҳи назария, балки пеш аз ҳама дар амал дарк мегардад. Мардуми Тоҷикистон ин арзишро на аз китобҳои таърих, балки аз воқеияти пурфоҷиаи солҳои аввали истиқлолият омӯхтаанд. Ҷанги шаҳрвандӣ нишон дод, ки вайрон намудани сулҳу субот метавонад дар муддати кӯтоҳ ба амал ояд, аммо барқарор намудани онҳо иродаи қавии сиёсӣ, ваҳдати миллӣ, ҳамдигарфаҳмии ҷомеа ва заҳмати чандинсоларо тақозо менамояд. Таҷрибаи сулҳофаринии Тоҷикистон, ки дар натиҷаи музокироти сиёсӣ, созиш ва ҳамдигарбахшӣ амалӣ гардид, имрӯз ҳамчун яке аз намунаҳои муваффақи танзими низоъ дар фазои пасошӯравӣ арзёбӣ мешавад. Ин таҷриба бори дигар собит намуд, ки муколама ва созиш нисбат ба муқовимат ва истифодаи қувва имкониятҳои бештар барои барқарории сулҳи пойдор доранд. Маҳз ҳамин таҷрибаи таърихӣ Тоҷикистонро ба яке аз ҷонибдорони фаъоли фарҳанги сулҳ ва ҳамкории байналмилалӣ табдил додааст. Дар ин замина ташаббуси нави байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба эълони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» идомаи мантиқии сиёсати сулҳпарваронаи давлат маҳсуб меёбад. Ҳадафи асосии он танҳо пешгирии низоъҳои мусаллаҳона нест, балки ташаккули тафаккури нави инсондӯстона мебошад, ки дар меҳвари он эҳтироми шаъну шарафи инсон, таҳаммулгароӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва масъулияти муштарак нисбат ба сарнавишти инсоният қарор дорад. Яке аз хусусиятҳои муҳимтарини ин ташаббус ғояи масъулияти байнинаслӣ мебошад. Дар фалсафаи муосир ин мафҳум ҳамчун яке аз принсипҳои асосии рушди устувор эътироф шудааст. Мувофиқи ин дидгоҳ, ҳар як насл на танҳо истифодабарандаи дастовардҳои гузашта, балки амонатдори ояндаи башарият низ мебошад. Аз ин рӯ, қарорҳое, ки имрӯз дар соҳаи сулҳ, амният, ҳифзи муҳити зист ва рушди иҷтимоӣ қабул мегарданд, ба сифати зиндагии наслҳои оянда таъсири мустақим мерасонанд. Ҷангҳо ва низоъҳои мусаллаҳона на танҳо ҳаёти ҳазорҳо инсонро аз байн мебаранд, балки имкониятҳои рушди иқтисодӣ, илмӣ, фарҳангӣ ва маънавии ҷомеаро барои солҳои тӯлонӣ маҳдуд месозанд. Баръакс, сулҳу субот барои рушди маориф, илм, фарҳанг, иқтисод ва ташаккули сармояи инсонӣ шароити мусоид фароҳам меоранд. Дар чунин муҳит инсон метавонад қобилиятҳои зеҳнӣ ва эҷодии худро пурра амалӣ намуда, дар пешрафти ҷомеа саҳми арзанда гузорад. Аз ҳамин лиҳоз, Ташаббуси нави Пешвои миллат - «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» танҳо як барномаи сиёсӣ ё дипломатӣ нест. Он пеш аз ҳама даъват ба масъулияти ахлоқии ҷомеаи ҷаҳонӣ мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ ҳамчун мероси маънавии инсоният бояд ҳифз ва ба наслҳои оянда интиқол дода шавад. Дар чунин фаҳмиш сулҳ дигар натиҷаи тасодуфии набудани ҷанг нест, балки арзиши устувори фарҳангӣ ва тамаддунӣ мебошад. Дар Паёми телевизионии худ ба муносибати пешниҳоди ташаббуси мазкур Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, таъкид намуданд, ки сулҳ танҳо маънои набудани ҷангро надорад. Ба таъкиди Пешвои миллат, сулҳ пеш аз ҳама фарҳанги ҳамзистӣ, маърифат, таҳаммулгароӣ, эҳтироми мутақобил ва ҳамкории созандаи байни давлатҳо ва халқҳо мебошад. Чунин тафсири сулҳ аз фаҳмиши маҳдуди сиёсӣ фаротар рафта, онро ҳамчун арзиши бунёдии тамаддуни башарӣ ва шарти асосии рушди устувори ҷомеаи ҷаҳонӣ муаррифӣ менамояд. Дар ин замина сулҳ ҳамчун сармояи маънавии башарият маънидод мегардад. Агар дар илми иқтисод сармоя воситаи рушди моддӣ ба шумор равад, пас дар фалсафа арзишҳое мавҷуданд, ки аз ҳар гуна сармояи моддӣ болотаранд. Сулҳ маҳз ба ҳамин гуна арзишҳо мансуб аст, зеро он имконияти зиндагии осоишта, рушди озоди инсон ва пешрафти ҷомеаро таъмин менамояд. Аз ин рӯ, ҳар гуна сармоягузорӣ ба таҳкими сулҳ дар асл сармоягузорӣ ба ояндаи инсоният мебошад. Дар таърихи афкори фалсафӣ масъалаи сулҳ ҳамеша яке аз муҳимтарин мавзӯъҳои ҳастишиносӣ, ахлоқ ва фалсафаи иҷтимоӣ ба шумор мерафт. Аз замони Юнони Қадим ва мактабҳои фалсафии Шарқ сулҳ ҳамчун ҳолати ҳамоҳангии инсон бо худ, ҷомеа ва олам маънидод гардида, шарти муҳими камолоти маънавӣ ва рушди ҷомеа дониста шудааст. Дар ин анъана сулҳ танҳо набудани ҷанг набуда, балки ҳолати адолат, тавозун, ҳамкорӣ ва эҳтироми мутақобил байни одамон арзёбӣ мегардад. Дар фалсафаи Шарқ мафҳуми сулҳ бо идеяи тарбияи ахлоқии инсон, адолат ва масъулияти иҷтимоӣ робитаи зич дорад. Ба ақидаи мутафаккирони Шарқ, инсон танҳо дар муҳити орому ҳамоҳанг метавонад қобилияти зеҳнӣ ва маънавии худро такмил диҳад. Аз ин рӯ, сулҳ ҳамчун шарти асосии рушди шахсият ва ҷомеа арзёбӣ шудааст. Ин ҷаҳонбинӣ дар мероси фарҳангии тоҷикон низ мақоми муҳим дорад. Ҳикмати мардумӣ сулҳро пояи ободӣ ва некуаҳволии ҷомеа мешуморад. Мақоли маъруфи «Ободиву баракот дар сулҳ аст. Дар хона як руз ҷанҷол шавад чиҳил руз барака меравад» на танҳо таҷассуми таҷрибаи таърихии миллат, балки ифодаи ҷаҳонбинии инсондӯстона мебошад, ки ҳамбастагӣ, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамкориро асоси зиндагии осоишта медонад. Аз нигоҳи фалсафӣ чунин равиш бо анъанаҳои гуманистии тафаккури Шарқ ва Ғарб ҳамоҳанг аст. Дар ҳар ду тамаддун ақлу хирад, адолат, масъулияти ахлоқӣ ва ҳамкорӣ ҳамчун заминаҳои бунёдии сулҳи пойдор ва рушди устувори ҷомеа эътироф гардидаанд. Дар миёни намояндагони барҷастаи фалсафаи тоҷик Абӯнасри Форобӣ мақоми хос дорад. Ӯ дар таълимоти худ оид ба «мадинаи фозила» ҷомеаи идеалиро ҳамчун ҷомеае тасвир мекунад, ки бар адолат, ҳамкорӣ ва масъулияти шаҳрвандӣ асос ёфтааст. Ба андешаи Форобӣ, ҳадафи давлат на танҳо таъмини тартиботи сиёсӣ, балки фароҳам овардани шароит барои расидани инсон ба саодат мебошад. Ин ҳадаф танҳо дар шароити сулҳу субот, идоракунии оқилона ва волоияти адолат амалӣ мегардад. Аз ин рӯ, дар таълимоти Форобӣ сулҳ на натиҷаи тасодуфӣ, балки яке аз пояҳои мавҷудияти ҷомеаи комил ба ҳисоб меравад [5, с. 101]. Андешаҳои Абӯалӣ ибни Сино низ бо ҳамин афкор ҳамоҳанг мебошанд. Дар осори ӯ ақл, маърифат ва камолоти ахлоқии инсон ҳамчун асоси рушди ҷомеа арзёбӣ шудаанд. Ибни Сино таъкид менамояд, ки инсон мавҷуди иҷтимоӣ буда, нисбат ба сарнавишти ҷомеа бетараф буда наметавонад. Аз ин рӯ, ҳар як шахс вазифадор аст дар таҳкими адолат, ҳифзи сулҳу субот ва пешгирии падидаҳое, ки ба амният ва ҳамзистии ҷомеа таҳдид мекунанд, саҳми фаъол гузорад. Аз дидгоҳи ӯ, беэътиноӣ нисбат ба чунин масъулият метавонад заминаҳои суботи ҷомеаро заиф гардонад [1, с. 344]. Дар таълимоти Ҷалолиддини Балхӣ масъалаи сулҳ бештар аз дидгоҳи такомули маънавии инсон шарҳ дода мешавад. Ба андешаи ӯ, сулҳи воқеӣ пеш аз ҳама аз оромии ботинии инсон оғоз мегардад. Мавлоно бар он назар аст, ки муҳаббат, ҳамдигарфаҳмӣ ва ҳамдилӣ танҳо дар сурате ташаккул меёбанд, ки инсон нафс, кибр ва манфиатҳои маҳдуди шахсиро мағлуб созад. Аз ҳамин ҷост, ки ӯ сулҳи иҷтимоиро идомаи сулҳи ботинӣ медонад. Ин андеша дар «Маснавии маънавӣ» бо забони рамзӣ ва бадеӣ чунин ифода ёфтааст: Сад хӯранда ғунҷад андар гирди хон, Ду раёсатҷӯ нағунҷад дар ҷаҳон. Пас, забони маҳрамӣ худ дигар аст, Ҳамдилӣ аз ҳамзабонӣ беҳтар аст. Ин байтҳо нишон медиҳанд, ки сабаби асосии ихтилофҳо на фарқияти забон ё фарҳанг, балки худхоҳӣ, рақобати носолим ва талош барои бартарӣ мебошад. Аз ин рӯ, Мавлоно роҳи расидан ба сулҳи пойдорро дар такомули маънавии инсон мебинад [3; 4]. Ҳамин тариқ, дар анъанаи фалсафаи Шарқ сулҳ ҳамчун арзиши маънавӣ, ахлоқӣ ва иҷтимоӣ маънидод гардида, бо рушди ақлу хирад, тарбияи инсон ва адолати иҷтимоӣ робитаи ногусастанӣ дорад. Дар фалсафаи Ғарб низ масъалаи сулҳ мавқеи меҳварӣ ишғол менамояд. Дар миёни файласуфоне, ки ба ин масъала таваҷҷуҳи махсус зоҳир намудаанд, Иммануил Кант ҷойгоҳи хос дорад. Ӯ дар асари машҳури худ «Сулҳи ҷовидонӣ» сулҳро ҳамчун натиҷаи волоияти ҳуқуқ, истифодаи оқилонаи ақл ва ҳамкории давлатҳо дар асоси меъёрҳои ахлоқӣ маънидод мекунад. Ба андешаи Кант, сулҳи пойдор танҳо дар сурате имконпазир аст, ки муносибатҳои байналмилалӣ бар адолат, эҳтироми мутақобил ва масъулияти умумӣ нисбат ба сарнавишти инсоният асос ёбанд [2]. Ин таълимот имрӯз низ аҳаммияти назариявӣ ва амалии худро нигоҳ доштааст. Дар шароити муосир, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ бо таҳдидҳои нави амниятӣ рӯ ба рӯ мебошад, идеяҳои Кант дар бораи дипломатияи ҳуқуқмеҳвар, ҳамкории байналмилалӣ ва масъулияти муштарак аҳаммияти махсус пайдо мекунанд. Дар ҳамин замина метавон ҳамоҳангии арзишии таълимоти Кантро бо ташаббусҳои байналмилалии Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон мушоҳида намуд. Дар меҳвари ҳар ду дидгоҳ нақши ақлу хирад, муколама, дипломатияи созанда ва масъулияти умумӣ барои ҳифзи сулҳ қарор дорад. Агар Кант сулҳи пойдорро натиҷаи волоияти ҳуқуқ ва ахлоқ медонад, пас ташаббуси Тоҷикистон низ ба таҳкими эътимоди мутақобил, ҳамкории байналмилалӣ ва пешгирии низоъҳо тавассути муколама нигаронида шудааст. Дар ин замина андешаи машҳури Кант аҳаммияти махсус дорад: «Ҳеҷ гуна шартномаи сулҳ эътибор надорад, агар дар он пинҳонӣ асос барои ҷанги оянда нигоҳ дошта шуда бошад» [2, с. 5]. Ин андеша ба мо хотиррасон мекунад, ки сулҳи воқеӣ танҳо дар ҳолате пойдор мемонад, ки бар адолат, эътимод ва иродаи самимии тарафҳо асос ёбад. Маҳз ҳамин принсипҳо дар меҳвари ташаббуси байналмилалии Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» низ қарор доранд. Аз таҳлили фалсафии масъала бармеояд, ки сулҳ яке аз арзишҳои бунёдии тамаддуни инсонӣ буда, шарти зарурии рушди устувори ҷомеа, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон ва таъмини амнияти байналмилалӣ мебошад. Дар шароити ҷаҳонишавӣ ва афзоиши таҳдидҳои фаромиллӣ сулҳ дигар танҳо ҳамчун масъалаи сиёсати хориҷӣ ё набудани низоъҳои мусаллаҳона маънидод намегардад. Он ба категорияи муҳими фалсафӣ, ахлоқӣ ва тамаддунӣ табдил ёфта, сатҳ ва сифати рушди ҷомеаи муосирро муайян месозад. Таҳлили мероси фалсафии Шарқ ва Ғарб нишон медиҳад, ки новобаста аз гуногунии анъанаҳои фарҳангӣ, ҳамаи онҳо сулҳро бо арзишҳое чун адолат, ақлу хирад, масъулияти ахлоқӣ, ҳамкорӣ ва эҳтироми шаъну каромати инсон алоқаманд медонанд. Дар таълимоти Абӯнасри Форобӣ сулҳ заминаи бунёди ҷомеаи фозила аст, дар осори Абӯалӣ ибни Сино он бо масъулияти иҷтимоӣ ва камолоти инсон пайваст мебошад, Ҷалолиддини Балхӣ сулҳи ботиниро асоси сулҳи иҷтимоӣ медонад, Иммануил Кант бошад, сулҳи пойдорро натиҷаи волоияти ҳуқуқ, ақли амалӣ ва ҳамкории байналмилалӣ арзёбӣ мекунад. Ин умумияти арзишӣ аз он шаҳодат медиҳад, ки сулҳ яке аз арзишҳои фарогири тамаддуни башарӣ мебошад. Дар ҳамин замина ташаббуси Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, оид ба эълон гардидани «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» дорои аҳаммияти назариявӣ ва амалии бузург мебошад. Моҳияти ин ташаббус дар он ифода меёбад, ки сулҳ ҳамчун заминаи рушди устувор, ҳамкории байналмилалӣ ва масъулияти муштараки давлатҳо нисбат ба наслҳои оянда маънидод мегардад. Аз ин нигоҳ, ташаббуси мазкур аз доираи манфиатҳои миллӣ фаротар рафта, ба таҳкими фарҳанги сулҳ ва рушди ҷомеаи ҷаҳонӣ мусоидат мекунад. Ҷумҳурии Тоҷикистон, ки таҷрибаи барқарорсозии сулҳ ва ваҳдати миллиро аз сар гузаронидааст, имрӯз бо пешниҳоди ташаббусҳои байналмилалӣ дар самти сулҳ ва рушди устувор ҳамчун иштирокчии фаъоли дипломатияи бисёрҷониба баромад менамояд. Пешниҳоди «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда» идомаи мантиқии сиёсати хориҷии сулҳпарваронаи давлат буда, бозгӯи мавқеи фаъолонаи Тоҷикистон дар ҳалли масъалаҳои глобалии замони муосир мебошад. Ҳамин тариқ, метавон хулоса намуд, ки рисолати аслии тамаддуни муосир на танҳо дар офаридани дастовардҳои илмӣ, технологӣ ва иқтисодӣ, балки дар ҳифз ва таҳкими сулҳ ҳамчун арзиши олитарини башарӣ зоҳир мегардад. Танҳо дар фазои сулҳу субот инсон имкони рушди озодонаи зеҳнӣ, маънавӣ ва эҷодиро пайдо мекунад, ҷомеа ба пешрафти устувор ноил мегардад ва давлатҳо метавонанд дар асоси ҳамдигарэҳтиромӣ ва ҳамкории созанда масъалаҳои умумии инсониятро ҳал намоянд. Аз ин рӯ, ташаббуси Ҷумҳурии Тоҷикистон оид ба «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда (2027–2036)» на танҳо як иқдоми сиёсиву дипломатӣ, балки саҳми назаррас дар рушди афкори муосири фалсафӣ оид ба фарҳанги сулҳ, масъулияти байнинаслӣ ва таҳкими арзишҳои умумибашарӣ мебошад. Дар ин маъно сулҳ на натиҷаи рушди устувор, балки пеш аз ҳама шарти бунёдӣ ва омили муайянкунандаи он аст. Адабиёти истифодашуда: 1. Абуалӣ ибни Сино. Китоб Аш-шифо (Илоҳиёт) [Матн]: арабӣ–форсӣ, / И.Сино; Таҳия ва тарҷумаи Иброҳими Додҷӯ. – Теҳрон, 1388. – (2010). С.344 2. Кант И. К вечному миру. https://www.civisbook.ru/files/File/Kant_K_vechnomu_miru.pdf 3. Мавзӯи ахлоқ дар «Маснавии маънавӣ»-и Ҷалолиддини Балхӣ// https://medcollkulob.tj/2024/02 4. Мавлоно Ҷалолуддин Муҳаммади Балхӣ. Маснавии маънавӣ. Китоби чаҳорум. Теҳрон, 2001.С.396-403 5. Ризо Доварӣ. Фалсафаи мадании Форобӣ. –Теҳрон, 1354. –С.101 Н. СОДИҚӢ, директори Маркази таълимии занон «Сарвар»25
03.07.2026
-
ТАШАББУСЕ, КИ СУЛҲРО ДАР САЙЁРА ТАҲКИМ МЕБАХШАД Садаи XXI дар пешорӯи инсоният таҳаввулоти бесобиқаи сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ ва технологиро вогузор намуд, ки боис ба зуҳури тағйироти фаровон дар саросари ҷаҳон шуд. Ҳарчанд пешрафти илм ва технология имконоти васеи рушди ҷомеаро фароҳам овардааст, дар канори ин мушкилоти глобалӣ, аз ҷумла, низоъҳои мусаллаҳона, терроризм, ифротгароӣ, муҳоҷирати маҷбурӣ, тағйирёбии иқлим, норасоии захираҳои табиӣ ва нобаробарии иқтисодӣ ба амният ва суботи ҷаҳонӣ таҳдид мекунанд. Дар чунин шароит масъалаи таҳкими сулҳ ҳамакнун рисолати умумии ҷомеаи ҷаҳонӣ ба шумор меравад. Натиҷаи маърифати дурусти ин шароити муосири ҷаҳонӣ омил бар он шуд, ки дар таърихи 23 сентябри соли 2024 Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон зимни суханронии хеш дар Саммити оянда (2024) ва қабули «Паймони оянда» таъкид доштанд, ки Қатъномаи нави «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» қабул карда шавад. Дар фосилаи наздик ба ду соли манзури ин пешниҳод кишварҳои узви СММ зарурат ва аҳамияти ин ташаббуси сулҳофари Пешвои миллатро ба шоистагӣ истиқбол намуда, барои мавриди амал қарор додани он раъйи худро доданд. Дар натиҷа, бегоҳии 25 июни соли 2026 Маҷмаи Умумии СММ бо истиқбол аз ин пешниҳоди Ҷумҳурии Тоҷикистон қатъномаи махсусро таҳти унвони «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» қабул намуд. Басо рамзист, ки ин ҳуҷҷати муҳимми дорои аҳаммияти байналмилалӣ дар таърихе қабул гардид, ки дар Тоҷикистони мо 29 сол қабл Созишномаи умумии истиқрори сулҳ ва ризояти миллӣ ба имзо расида буд. Агар ҳуҷҷати аввал барои таъмини сулҳ дар тамоми Тоҷикистон нақши муассир гузошта бошад, ҳамакнун қатъномаи мазкур роҳи сулҳу субот ва амнияту осоишро дар сайёра ҳамвор мекунад. Мусаллам аст, ки сулҳ барои рушди устувор, ҳифзи ҳуқуқу озодиҳои инсон, рушди иқтисодиёт ва пешрафти илму фарҳанг заминаи асосӣ ба ҳисоб меравад. Аз ин рӯ, ташаббуси навбати Пешвои миллат барои ҳифз ва таҳкими сулҳ ба яке аз самтҳои муҳимтарини сиёсати байналмилалӣ табдил ёфта, ҷиҳати таҳкими сулҳи ҷаҳонӣ, муайян намудани нақши давлатҳо, созмонҳои байналмилалӣ, ҷомеаи шаҳрвандӣ ва илм дар ин раванд муассир хоҳад буд. Мавриди амал қарор гирифтани ташаббуси навбатии ҷаҳонии Пешвои миллат, ки аз ибтидои соли 2027 шуруъ мешавад, аҳли ҷомеаро водор месозад, ки дар амри пайванди ин ғояи бузург дар амал талошу кӯшишҳои шоистаеро аз худ ба намоиш гузоранд. Аз ҷумла, тарғиби андешаҳои созандаи Пешвои миллат дар робита ба фарҳанги сулҳ, аҳаммияти ҳамгироӣ дар ҷаҳони муосир, инчунин, ғояҳои сулҳпарваронаи ниёгони шарафманди мо яке аз вазифаҳои муҳимми аҳли илму маориф мебошад. Барои расидан ба ин ҳадафи наҷиб, зарур аст, ки силсилаи пажуҳишҳо дар самти қадима будани андешаи сулҳхоҳӣ ва сулҳпарварӣ миёни тоҷикон анҷом дода, натиҷаҳои онро дар миёни мардумони олам тавассути тарҷума бо забонҳои мухталифи ҷаҳонӣ нашру тарғиб намоянд. Аз ҷониби Пешвои миллат манзур шудани ин ташаббуси ҷаҳонӣ бори дигар дар миёни анҷумани кишварҳои олам собит сохт, ки тоҷикон аз дергоҳи таърих ғояву андешаи сулҳпарвариро миёни бани башар тарғиб намуда, чун мардуми сулхоҳу ваҳдатшиор маъруфият ёфтаанд. Дар мақолаву суханрониҳои Пешвои миллат тарғиб шудани ғояҳои сулҳпарварӣ аз ҷониби Куруши Кабир, Деваштичу Спитамен, афкори ваҳдатсози Рӯдакиву Фирдавсӣ ва Мавлонои Балхӣ худ гувоҳи он аст, ки таҷрибаҳои нодир ва афкори бузурги ниёгони шарафманди мо дар татбиқи ин қатъномаи бузург нақши муҳими сарчашмавӣ гузоштаанд. Дар оянда низ ин андешаҳо чун меҳвари муҳимми татбиқи ҳадафҳои қатънома қарор гирифта, барои то ба мардуми олам расидани моҳият ва муҳтавои он нақши муассир мегузоранд. Татбиқи нуктаҳои меҳварии қатънома омил бар он мегардад, ки ҷомеаи ҷаҳонӣ барои пешгирии низоъҳо ва таҳкими амнияти байналмилалӣ ташаббусҳои зиёдеро роҳандозӣ намояд. Ин тадбирҳо барои коҳиши шиддати низоъҳо ва баланд бардоштани эътимоди байни давлатҳо мусоидат мекунанд. Таҳлилҳои иқтисодӣ нишон медиҳанд, ки камбизоатӣ, бекорӣ ва нобаробарӣ низ аз ҷумлаи сабабҳои муҳимми сар задани низоъҳо мебошанд. Дар сурати боло рафтани сатҳи зиндагӣ, имкон дорад, ки сатҳи ҷинояткорӣ паст шуда, имкониятҳои таҳсил бештар гарданд. Дар канори ин, муҳоҷират коҳиш ёфта, суботи сиёсӣ тақвият меёбад. Ин нукта шаҳодати он хоҳад буд, ки рушди иқтисодӣ ва сулҳ бо ҳамдигар робитаи зич доранд ва бояд тамоми кишварҳо дар амри расидан ба ин ҳадафи бузург дар ҳошияи муҳтавои Қатънома устуворона саҳм бигиранд. Дар асоси қатънома маълум мегардад, ки илм яке аз воситаҳои муҳимтарини фарҳанги сулҳофарӣ эътироф шудааст. Таҳқиқоти илмӣ барои пешгирии муноқишаҳо, таҳияи механизмҳои дипломатӣ ва омӯзиши омилҳои низоъ мусоидат мекунанд. Бар ин асос, дар назди муассисаҳои таълимӣ дар замони ба амал пайвастаи меҳварҳои қатънома вазифаҳои муҳимме қарор мегирад. Пеш аз ҳама, низоми илму маориф фаъолияти хешро дар самти тарғиби фарҳанги сулҳ, таълими таҳаммулпазӣ, бол бардоштани саводи ҳуқуқии хонандагону донишҷӯён, тақвияти қобилияти муколама ва ҳаллу фасли низоъҳо равона менамояд. Ба ибораи дигар, мактабу донишгоҳ фазои ташаккули ҷаҳонбинӣ, фарҳанги таҳаммул, эҳтиром ба гуногунандешӣ, масъулияти шаҳрвандӣ ва худшиносии миллӣ мебошанд. Насле, ки дар рӯҳияи инсондӯстӣ, адолат, эҳтироми қонун, ҳамдигарфаҳмӣ ва арзишҳои сулҳ тарбия меёбад, дар оянда худ ҳомӣ ва ҳифзкунандаи сулҳ хоҳад шуд. Аз ҳамин ҷиҳат, татбиқи Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036», пеш аз ҳама, ба сифати низоми маориф, мазмуни барномаҳои таълимӣ, сатҳи омодагии омӯзгорон ва густариши пажуҳишҳои илмӣ вобастагии мустақим дорад. Аз ин рӯ, вазифаи муассисаҳои таълимӣ парвариши инсоне мебошад, ки сулҳро ҳамчун арзиши олӣ дарк намуда, масъулияти ҳифзи онро дар сатҳи оила, ҷомеа, давлат ва муносибатҳои байналмилалӣ эҳсос кунад. Хушбахтона, муассисаҳои таълимии Тоҷикистон дар амри иҷрои ин вазифаҳои бузург ҳамеша пешсаф ва пешқадам ҳаст ва боқӣ мемонад. Ниҳодҳои илмии кишвар дар роҳи татбиқи қатъномаи мазкур вазифадор ҳастанд, ки тадбирҳои зеринро ҳамчун тамоюлҳои таҳқиқотии хеш муқаррар намуда, барои анҷоми пажуҳишҳое, ки самараи онҳо раванди амалишавии меҳварҳои онро суръат хоҳад бахшид, иқдом намояд. Дар умум, қабқули Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» бори дигар собит мекунад, ки сулҳ арзиши бунёдии ҷомеаи инсонӣ ва шарти асосии рушди устувор мебошад. Муҳтавои ин ҳуҷҷати муҳими байналмилалӣ муқаррар месозад, ки сулҳи пойдор танҳо дар натиҷаи ҳамгироии омилҳои сиёсӣ, иқтисодӣ, иҷтимоӣ, фарҳангӣ ва илмӣ ба даст меояд. Ҳамгирроии тамоми ниҳодҳои байналмилалӣ, фаъолияти созмонҳои ҷаҳонӣ, рушди дипломатия, густариши маориф ва илму технология, инчунин, иштироки фаъоли ҷавонон ва ҷомеаи шаҳрвандӣ дар татбиқи қатънома метавонанд барои таҳкими сулҳи ҷаҳонӣ заминаи устувор фароҳам оваранд. Дар шароити муосир ҳар як давлат ва ҳар як шаҳрванд дар ҳифзи сулҳ масъулият дорад. Танҳо тавассути ҳамдигарфаҳмӣ, эҳтироми арзишҳои умумии инсонӣ, ҳамкории созанда ва татбиқи ташаббусҳои илмӣ дар саросари ҷаҳон, ки ҳадафи аслии пешниҳоди Пешвои миллатро аз ин Қатънома мушаххас мекунанд, метавон сулҳи пойдорро дар сайёра таъмин намуд. Таъмини ин сулҳи ҷовидонӣ симои Пешвои миллати моро ҳамчун сиёсатмадори сулҳофар ва меъмори сулҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ мекунад. Қабули Қатъномаи «Даҳсолаи байналмилалии таҳкими сулҳ ба хотири наслҳои оянда, солҳои 2027-2036» боз як далели равшани он аст, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон таҳти роҳбарии Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз доираи иштирокчии равандҳои байналмилалӣ гузашта, ба яке аз ташаббускорони муҳимми ташаккули рӯзномаи ҷаҳонӣ мубаддал гардидааст. Барои Тоҷикистон бошад, ин қатънома идомаи мантиқии таҷрибаи сулҳофаринии миллӣ ва далели эътирофи ҷаҳонии мактаби давлатдории сулҳпарваронаи Пешвои миллат аст. Бешак, татбиқи амалии ин ташаббуси бузург на танҳо ба таҳкими сулҳу субот дар саросари ҷаҳон мусоидат хоҳад кард, балки Тоҷикистонро ҳамчун кишвари пешоҳанги фарҳанги сулҳ, муколама ва ҳамгироии байналмилалӣ боз ҳам бештар муаррифӣ намуда, номи Пешвои миллатро дар саҳифаҳои таърихи дипломатияи ҷаҳонӣ ҳамчун меъмори ташаббусҳои сулҳофар ва ҳомии манфиатҳои наслҳои оянда ҷовидона хоҳад сохт. Обидҷон МАҲМУДЗОДА, муовини директор оид ба илм ва инноватсияи Пажуҳишгоҳи рушди маориф ба номи Абдураҳмони Ҷомӣ, доктори илмҳои филологӣ, профессор15
03.07.2026
-
ВАЗЪИ ОМОДАСОЗИИ КАДРҲОИ БАЛАНДИХТИСОС ДАР СОҲАИ МЕТАЛЛУРГИЯ БАРРАСӢ ГАРДИД Имрӯз, 3 июли соли 2026 бо ташаббуси Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон дар Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С. Осимӣ мизи мудаввар дар мавзуи «Вазъи омодасозии кадрҳои баландихтисос дар самти металлургия» баргузор гардид. Ҳамоиш дар доираи татбиқи дастуру супоришҳои Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон оид ба рушди соҳаи саноат, истифодаи самараноки захираҳои табиии кишвар ва омодасозии мутахассисони ҷавобгӯ ба талаботи иқтисоди муосир баргузор гардид. Ҳамоиш таҳти раёсати вазири маориф ва илм Раҳим Саидзода бо иштироки намояндагони вазорату идораҳои дахлдор, роҳбарони муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ, олимону муҳаққиқон, коршиносони соҳаи саноат ва намояндагони корхонаҳои истеҳсолӣ баргузор гардид. Нахуст, вазири маориф ва илми ҳамоишро ифтитоҳ намуда, таъкид кард, ки масъалаи омодасозии кадрҳои баландихтисос барои соҳаи металлургия имрӯз яке аз самтҳои муҳимми сиёсати давлатӣ ба ҳисоб меравад. Зикр гардид, ки Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар яке аз паёмҳои худ таъкид намудаанд: «Захираҳои маъдан ва ашёи хоми кишвар имконият медиҳанд, ки дар оянда як қатор корхонаҳои металлургияи ранга ба кор дароварда шуда, тараққиёти минбаъдаи иқтисодиёт ва афзоиш додани иқтидори содиротии мамлакат таъмин карда шавад». Таъкид гардид, ки маҳз дар заминаи чунин дастуру ҳидоятҳои Сарвари давлат дар кишвар барои рушди соҳаи саноат, коркарди ашёи хоми ватанӣ, таъсиси корхонаҳои нави истеҳсолӣ ва омода намудани мутахассисони соҳибихтисос тадбирҳои мушаххас амалӣ шуда истодаанд. Вазир иброз дошт, ки дар даврони соҳибистиқлолӣ рушди соҳаи саноат ҳамчун ҳадафи чоруми стратегии мамлакат муайян гардида, масъалаҳои саноатикунонии босуръати кишвар, рушди металлургия, саноати кӯҳӣ, нафту газ ва робитаи зичи илм бо истеҳсолот пайваста дар меҳвари сиёсати давлатӣ қарор доранд. Гуфта шуд, ки Ҷумҳурии Тоҷикистон дорои захираҳои бойи маъданҳои фоиданок, аз ҷумла, тилло, нуқра, сурб, руҳ, сурма, мис, ангишт ва дигар канданиҳо мебошад. Коркарди пурраи ин захираҳо дар дохили мамлакат метавонад ба афзоиши арзиши иловагӣ, баланд гардидани иқтидори содиротӣ ва таъсиси ҷойҳои нави корӣ мусоидат намояд. Ҳамзамон, вазир масъалаи омодасозии кадрҳои баландихтисосро яке аз омилҳои асосии рушди устувори саноат арзёбӣ намуда, зикр кард, ки муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ бояд барномаҳои таълимии худро мутобиқ ба талаботи бозори меҳнат таҷдид намуда, ҳамкории худро бо корхонаҳои истеҳсолӣ боз ҳам тақвият бахшанд. Ба гуфтаи вазир, донишҷӯён бояд таҷрибаомӯзии истеҳсолиро бевосита дар корхонаҳои саноатӣ гузаранд, то истифодаи технологияҳои муосир, рақамикунонӣ ва таҷҳизоти навтаринро аз худ намоянд. Сипас, ректори Донишгоҳи техникии Тоҷикистон ба номи академик М.С. Осимӣ Қ. Давлатзода оид ба вазъи омодасозии кадрҳо дар самти металлургия гузориш пешниҳод намуда, аз имкониятҳои мавҷудаи донишгоҳ, барномаҳои таълимӣ, ҳамкориҳо бо корхонаҳои истеҳсолӣ ва нақшаҳои рушди минбаъдаи соҳа маълумот дод. Ҳамчунин, директори Донишкадаи кӯҳию металлургии Тоҷикистон Д. Давлатзода вобаста ба омодасозии муҳандисон ва мутахассисони соҳаи кӯҳию металлургӣ, такмили барномаҳои таълимӣ ва ҷорӣ намудани технологияҳои нав дар раванди таълим суханронӣ намуд. Дар идомаи ҳамоиш рӯнамоии фаъолияти лабораторияи Филиали Донишкадаи миллии тадқиқотии технологии «МИСИС»-и шаҳри Душанбе аз ҷониби Ҷӯраев М. баргузор гардида, имкониятҳои нави таълимӣ ва илмии он барои омодасозии кадрҳои баландихтисос муаррифӣ шуданд. Дар қисмати музокираҳо доктори илмҳои техникӣ, профессор М. Ҳақдод, намояндаи Академияи миллии илмҳои Тоҷикистон М. Акрамов ва намояндаи Вазорати саноат ва технологияҳои нави Ҷумҳурии Тоҷикистон Д. Шарифзода вобаста ба масъалаҳои такмили низоми омодасозии кадрҳои баландихтисос, мутобиқ намудани барномаҳои таълимӣ ба талаботи бозори меҳнат, таҳкими робитаи муассисаҳои таҳсилоти олӣ бо истеҳсолот, рушди таҳқиқоти илмӣ, ҷорӣ намудани технологияҳои муосир ва истифодаи самараноки иқтидори илмӣ дар рушди соҳаи металлургия андешаронӣ намуданд. Зимни суханрониҳо таъкид гардид, ки рушди соҳаи металлургия бе омода намудани мутахассисони рақобатпазир, густариши ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо корхонаҳои истеҳсолӣ, тақвияти заминаи моддию техникӣ ва ҷорӣ намудани технологияҳои инноватсионӣ имконнопазир буда, дар ин самт ҳамоҳангии ҳамаи сохторҳои дахлдор аҳаммияти калидӣ дорад. Иштирокчиёни ҳамоиш зимни мубодилаи афкор масъалаҳои такмили мазмуни таҳсил, мутобиқ намудани ихтисосҳо ба талаботи бозори меҳнат, густариши ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо бахши истеҳсолот, ҷорӣ намудани технологияҳои рақамӣ, рушди таҳқиқоти илмӣ ва истифодаи таҷрибаи пешрафтаи байналмилалиро мавриди баррасӣ қарор доданд. Дар фарҷоми ҳамоиш таъкид гардид, ки татбиқи сиёсати саноатикунонии босуръати мамлакат ва истифодаи самараноки иқтидори илмӣ танҳо дар сурати омодасозии мутахассисони рақобатпазир ва таҳкими робитаи илм бо истеҳсолот натиҷаҳои назаррас ба бор меорад. Аз ин рӯ, муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ вазифадоранд фаъолияти худро мутобиқ ба талаботи рушди иқтисоди миллӣ ва афзалиятҳои стратегии Ҷумҳурии Тоҷикистон боз ҳам тақвият бахшанд.14
03.07.2026
Лоиҳаҳо
Ҳамаи лоиҳаҳо
-
Барои донишҷӯён
Маълумоти муфид барои донишҷӯён
-
Волидайн
Маълумоти муфид барои волидайн
-
Барои омӯзгорон
Маълумоти муфид барои омӯзгорон
-
МТМУ
Маълумоти муфид барои МТМУ
-
МТО
Маълумоти муфид барои МТО
Захираҳо
-
Китобхонаи электронӣ
Вазорати маориф ва илми Ҷумхурии Тоҷикистон
-
Мактаб Мобайл
Платформаи таълимии рақамӣ
-
Китобдӯст
Замимаи мобилӣ барои хурдсолон
-
Сандуқчаи зулбиё
Платформа барои хонандагони томактабӣ
-
Анбори электронӣ
Захираҳои электронӣ
-
Бозиҳои математикӣ
Замимаи мобилӣ барои хонандагони синфҳои 1-4
Эълон
Бештар-
05.06.2026
Специальное уведомление о закупках (Повторное объявление тендера)
Специальное уведомление о закупках (Повторное объявление тендера) Бештар -
20.05.2026
Приглашение к участию в торгах
Приглашение к участию в торгах Бештар -
20.05.2026
Invitation for Bids
Invitation for Bids Бештар
Ҳамаи элонҳо
Ҷумҳурӣ
Таҳсилоти томактабӣ
Тарбиятгиранда
Омӯзгор
Таҳсилоти миёнаи умумӣ
Хонанда
Омӯзгор
Таҳсилоти олии касбӣ
Донишҷӯ
Омӯзгор
