ЭМОМАЛӢ РАҲМОН
АСОСГУЗОРИ СУЛҲУ ВАҲДАТИ МИЛЛӢ-ПЕШВОИ МИЛЛАТ
ВАЗОРАТИ МАОРИФ ВА ИЛМИ ҶУМҲУРИИ ТОҶИКИСТОН
Хабарҳо
Ҳамаи хабарҳо
-
ОМӮЗИШИ АСОСҲОИ ЗЕҲНИ СУНЪӢ ДАР МУАССИСАҲОИ ТАЪЛИМӢ – ТАЛАБИ ЗАМОНИ МУОСИР Технологияҳои навин ва зеҳни сунъӣ тадриҷан ба ҷузъи ҷудонашавандаи фаъолияти инсон табдил ёфта, дар тамоми соҳаҳо ба таври фарогир истифода мешаванд. Дар ин раванд, нақши зеҳни сунъӣ бештар барҷаста гардида, ба яке аз омилҳои муҳимми такмили фаъолияти инсон ва рушди ҳамаҷонибаи соҳаҳои гуногун мубаддал шудааст. Аз ин ҷост, ки дар низоми маорифи аксари кишварҳо раванди омӯзиши асосҳои зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таълимӣ оғоз гардида, ҷузъи муҳимми фаъолияти омӯзгорону хонандагон маҳсуб меёбад. Дар Тоҷикистон низ ҷиҳати истифодаи имконоти зеҳни сунъӣ ва омода намудани мутахассисони соҳа тадбирҳои мушаххас андешида мешаванд. Аз ҷумла, дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ факултетҳо, кафедраҳо ва ихтисосҳои марбут ба зеҳни сунъӣ таъсис ёфта, мутахассисони ин соҳаро омода мекунанд. Дар ин замина, ворид намудани барномаҳои таълимии марбут ба омӯзиши асосҳои зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таълимӣ яке аз қадамҳои муҳим ба ҳисоб меравад, зеро шиносоии хонандагон бо имконот ва истифодаи дурусти технологияҳои зеҳни сунъӣ метавонад барои ташаккули малакаҳои муосир, тафаккури эҷодӣ ва омодагии онҳо ба талаботи бозори меҳнати оянда заминаи мусоид фароҳам оварад. Вобаста ба масъалаи татбиқи барномаҳои таълимии зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ ва зарурати омӯзиши он, бо директори Маркази ҷумҳуриявии таълимию методии назди Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Шавкат Каримзода суҳбате анҷом додем, ки фишурдаи онро ба хонандагон пешкаш менамоем. – Дар ҷаҳони муосир бо рушди босуръати техника ва технологияҳои рақамӣ зеҳни сунъӣ ба яке аз омилҳои муҳимми пешрафти ҷомеа табдил ёфта, дар соҳаҳои гуногуни фаъолияти инсонӣ мавриди истифода қарор гирифтааст, ки соҳаи маориф низ аз ин раванд истисно нест. Ба назари шумо, аҳаммияти татбиқи зеҳни сунъӣ дар соҳаи маориф дар чӣ зоҳир мегардад? – Омӯзиши зеҳни сунъӣ имрӯз барои низоми маорифи Тоҷикистон аҳаммияти стратегӣ дорад. Дар Стратегияи рушди зеҳни сунъӣ дар Ҷумҳурии Тоҷикистон барои давраи то соли 2040 ҷорӣ намудани фанни «Асосҳои зеҳни сунъӣ» дар муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ ҳамчун яке аз самтҳои амал муайян шудааст. Ҳамчунин, тибқи банди 6-и Нақшаи чорабиниҳои «Солҳои рушди иқтисоди рақамӣ ва инноватсия» барои солҳои 2026-2027, ҷорӣ намудани ин фан дар барномаҳои таълимии муассисаҳои таҳсилоти миёнаи умумӣ вазифаи мушаххаси давлатӣ мебошад. Муҳиммияти омӯзиши фанни мазкур дар он аст, ки мактаб бояд хонандаро ба зиндагӣ, таҳсил ва фаъолияти касбӣ дар муҳити рақамии нав омода созад. Хонанда бояд моҳияти зеҳни сунъӣ, имконияту маҳдудиятҳои он, тарзи кор бо иттилоот ва қоидаҳои истифодаи бехатару масъулонаро дарк намояд. Ин фан барои рушди саводнокии рақамӣ, тафаккури мантиқию таҳлилӣ, эҷодкорӣ ва омодагии ҷавонон ба касбу ихтисосҳои оянда замина мегузорад. Зеҳни сунъӣ ҳамчун мавзуи маҳдуди илмӣ ё соҳаи махсуси барномасозон маънидод намешавад, он ба омӯзиш, меҳнат, муошират, эҷодкорӣ, таҳқиқот ва қабули қарорҳо равона гардидааст. Хонандагони замони муосир ҳангоми фаъолияту омӯзиш бо воситаҳои зеҳни сунъӣ рӯ ба рӯ мешаванд. Аз ин рӯ, вазифаи мактаб дар баробари омӯзонидани тарзи истифодаи барнома ё платформа чӣ гуна фаъолият намудани зеҳни сунъӣ, манбаи дастрасии маълумот ба хато роҳ додан (сабаб ва омилҳо) хатарҳои он ва эҳсоси масъулияти шахс ҳангоми истифодаи он ба шумор меравад. Омӯзиши зеҳни сунъӣ, пеш аз ҳама, бояд рушди тафаккури хонандагонро такмил бахшида, то онҳо тавонанд саволи дуруст гузоранд, ҷавоби дарёфтаашонро таҳлил намоянд, маълумотро бо манбаъҳои дигар муқоиса кунанд ва ба ҳар натиҷаи пешниҳодкардаи барнома бе санҷиш бовар накунанд. Агар танҳо тарзи истифодаи воситаро омӯзонем, дониш бо тағйир ёфтани он восита зуд куҳна мешавад, вале агар тафаккури таҳлилӣ, фарҳанги рақамӣ ва қобилияти омӯзиши мустақилонаро ташаккул диҳем, хонанда метавонад ба технологияи нав мутобиқ шавад. Мақсади асосии барнома низ ташаккули саводнокии зеҳни сунъӣ, ҷаҳонбинии илмӣ, тафаккури мантиқӣ, таҳлилӣ ва эҷодӣ, инчунин, омода намудани хонандагон дар масъалаи истифодаи бехатару масъулонаи технологияҳои навин мебошад. – Солҳои охир дар самти ворид намудани технологияҳои зеҳни сунъӣ ба низоми маориф корҳои муайян ба анҷом расонида шудаанд. Қабули Барномаи таълимии асосҳои зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таълимӣ ҳамчун яке аз иқдомҳои муҳим ба ҳисоб меравад. Барномаи мазкур чӣ гуна таҳия шудааст ва ҷойгоҳи он дар нақшаи таълим чӣ гуна хоҳад буд? – Ин ҷо як нуктаи муҳимро бояд шарҳ дод. Барномаи мукаммали фанни мазкур барои хонандагони синфҳои 10 ва 11 таҳия гардида, омӯзиши 68-соатаро дар ҳар синф пешбинӣ мекунад. Яъне, ҳаҷми умумии барнома барои ду соли таҳсил 136 соатро ташкил медиҳад. Дар айни замон ҷорӣ намудани ин фан ба таври марҳалавӣ баррасӣ мешавад. Барои марҳалаи аввали озмоишӣ, омӯзиши барномаи 68-соата дар синфи 10 ва 11 пешбинӣ гардидааст. Ин имкон медиҳад, ки пеш аз густариши васеъ бояд сатҳи омодагии омӯзгорон, шароити техникии муассисаҳо, мазмуни маводи таълимӣ ва натиҷаҳои омӯзиши хонандагон воқеъбинона арзёбӣ шаванд. Чунин тарзи корбарӣ хеле муҳим буда, ворид намудани фанни нав танҳо бо таҳияи як барнома анҷом намеёбад. Барои таълими босифат китоби дарсӣ, дастури омӯзгор, нақшаи тақвимӣ, дафтари корҳои амалӣ, супоришҳои арзёбӣ, маводи рақамӣ ва низоми дастгирии методӣ заруранд. Барнома дар асоси муносибати босалоҳият таҳия шудааст, яъне, натиҷаи таълим бо он муайян карда мешавад, ки хонанда баъд аз омӯзиш чӣ кор карда метавонад: оё маълумотро таҳлил менамояд, бо воситаҳои рақамӣ кор мекунад, хатарҳоро мешиносад, лоиҳа таҳия мекунад ва натиҷаи кори худро асоснок муаррифӣ карда метавонад ё не. Дар таҳияи барнома кӯшиш шудааст, ки мазмун аз маҷмуи таърифҳои мураккаб иборат набошад. Ҳар мафҳум бояд бо мисол, масъалаи воқеӣ, таҷриба, таҳлил ва фаъолияти амалии хонанда пайваст гардад. – Хонандагон дар доираи ин фан кадом мавзуъҳоро меомӯзанд? – Барнома аз шиносоӣ бо мафҳум ва таърихи рушди зеҳни сунъӣ оғоз мешавад. Баъдан хонандагон бо алгоритмҳо, додаҳо, омӯзиши мошинӣ, шабакаҳои нейронӣ, биниши компютерӣ, коркарди забони табиӣ, моделҳои забонӣ, агентҳои интеллектуалӣ ва робототехника шинос мешаванд. Қисми дигари барнома ба истифодаи зеҳни сунъӣ дар соҳаҳои маориф, тандурустӣ, саноат, кишоварзӣ, иқтисод, нақлиёт, идоракунӣ ва ғайра бахшида шудааст. Ин барои он зарур аст, ки хонанда зеҳни сунъиро танҳо ҳамчун чат ё воситаи тавлиди матн тасаввур накунад. Доираи истифодаи он хеле васеъ аст. Масъалаҳои ахлоқӣ, ҳуқуқӣ ва амнияти иттилоотӣ низ дар омӯзиши ин фан ҷойгоҳи ҷиддӣ доранд. Хонанда бояд фаҳмад, ки маълумоти шахсӣ чист, кадом маълумотро ба низомҳои рақамӣ ворид кардан мумкин нест, ҳуқуқи муаллиф чӣ гуна риоя мешавад, муҳтавои сохта чӣ тавр шинохта мешавад ва чаро ҷавоби зеҳни сунъӣ ҳамеша саҳеҳ нест. Барнома бо фанҳои технологияи иттилоотӣ, математика, физика, забон, адабиёт, таърих, ҳуқуқ, иқтисод, биология ва фанҳои ҷомеашиносӣ робитаи зич дорад. Масалан, барои таҳлили додаҳо дониши математикӣ зарур аст, барои кор бо моделҳои забонӣ саводи забонӣ аҳаммият дорад ва барои баррасии масъалаҳои махфият ё ҳуқуқи муаллиф донишҳои ҳуқуқӣ истифода мешаванд. Ҳадаф ин аст, ки хонанда донишҳои аз фанҳои гуногун гирифтаашро дар ҳалли як масъалаи воқеӣ истифода барад. – Ҳангоми таҳияи барнома таҷрибаи байналмилалӣ то кадом андоза ба назар гирифта шуд? – Барнома ба модели як кишвар ё ба фаъолияти як ширкати технологӣ вобаста карда нашудааст. Мо аз равишҳои умумии байналмилалӣ дар самти саводнокии рақамӣ, фарҳанги истифодаи технологияҳо, амнияти иттилоотӣ, тафаккури интиқодӣ ва ахлоқи зеҳни сунъӣ истифода кардем. Дар таҷрибаи муосири ҷаҳонӣ як андешаи муҳим ташаккул ёфтааст: кӯдак бояд технологияи зеҳни сунъиро танҳо истифода накунад, моҳияти онро низ фаҳмад. Ӯ бояд донад, ки алгоритмҳо аз додаҳо меомӯзанд, додаҳо метавонанд нопурра ё ғаразнок бошанд ва натиҷаи система ҳамеша ҳақиқати ниҳоӣ нест. Ҳангоми мутобиқсозии ин равишҳо шароити Тоҷикистонро ба назар гирифтем: забони таълим, арзишҳои миллӣ, имконияти воқеии муассисаҳо, сатҳи омодагии омӯзгорон ва талаботи санадҳои давлатии соҳаи маориф. Барои мо бетарафии технологӣ низ муҳим аст. Барномаи таълимӣ набояд ба таблиғи барнома, платформа ё ширкати мушаххас табдил ёбад. Хонанда бояд принсипи кори технологияро омӯзад ва тавонад воситаро бо дарназардошти мақсад, бехатарӣ ва эътимоднокӣ интихоб намояд. Дар барнома тавсияҳои байналмилалӣ вобаста ба саводнокии рақамӣ, амнияти иттилоотӣ, рушди тафаккури интиқодӣ ва истифодаи масъулонаи технологияҳо ба назар гирифта шудаанд. – Барои татбиқи самараноки зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таълимӣ мавҷудияти инфрасохтори рақамӣ ва шароити техникии муносиб аҳаммияти калидӣ дорад. Барои таълими фан муассисаҳои таълимӣ аз ҷиҳати техникӣ ба чӣ ниёз доранд? – Росташро гӯем, таълими зеҳни сунъӣ бе муҳити техникии мувофиқ самарабахш намешавад, аммо ин маънои онро надорад, ки аз рӯзи аввал ҳар муассиса бояд озмоишгоҳи хеле гаронбаҳо дошта бошад. Дар оғоз компютерҳои коршоям, интернети устувор, проектор ё тахтаи электронӣ ва дастрасӣ ба захираҳои рақамии бехатар заруранд. Компютер барои иҷрои корҳои амалӣ, таҳияи дархостҳо, таҳлили додаҳо, моделсозӣ ва иҷрои лоиҳаҳои таълимӣ истифода мешавад. Дар марҳалаҳои минбаъда муассисаҳо метавонанд бо таҷҳизоти робототехника, микроконтроллерҳо, сенсорҳо, воситаҳои моделсозӣ ва озмоишгоҳҳои рақамӣ таъмин карда шаванд. Муҳим аст, ки таҷҳизот, воқеан, дар дарс истифода шавад. Инчунин, барнома бояд барои муассисаҳое, ки интернети маҳдуд доранд, роҳҳои алтернативӣ пешниҳод намояд. Қисме аз машғулиятҳоро метавон бо симуляторҳои офлайнӣ, маводи пешакӣ боргиришуда, мисолҳои коғазӣ ва муҳокимаи ҳолатҳои воқеӣ гузаронд. Зеҳни сунъиро танҳо бо кушодани як сомона омӯзонидан дуруст нест. Талаботи барнома компютер, интернет, воситаҳои интерактивӣ, китобхонаи рақамӣ ва озмоишгоҳи таълимиро ҳамчун унсурҳои муҳимми муҳити омӯзиш муайян мекунад. Ҳангоми интихоби муассисаҳои пилотӣ ҳолати таҷҳизот, дастрасӣ ба интернет, таъминоти барқ ва имконияти дастгирии техникӣ омӯхта мешавад. Ин ба мо имкон медиҳад, ки қарорҳоро дар асоси вазъияти воқеӣ қабул намоем. – Аз нигоҳи шумо, бо ворид шудани зеҳни сунъӣ нақши омӯзгор тағйир меёбад? – Албатта, тағйир меёбад, вале кам намешавад, баръакс, масъулияти омӯзгор бештар мегардад. Зеҳни сунъӣ метавонад матн, расм, савол, нақша ва ҳатто намунаи дарсро пешниҳод намояд, аммо он вазъи равонии хонандаро мисли омӯзгор эҳсос намекунад, муҳити синфро идора карда наметавонад, масъулияти тарбияро ба зимма намегирад ва барои натиҷаи ниҳоии таълим ҷавобгар нест. Омӯзгор дар чунин шароит ҳамчун роҳнамо, тарроҳи фаъолияти таълимӣ ва шахсе баромад мекунад, ки ба хонанда тарзи фикр кардан, санҷидани маълумот ва истифодаи дурусти технологияро меомӯзонад. Омӯзгори фан бояд дониши соҳавӣ дошта бошад, принсипҳои асосии зеҳни сунъӣ, алгоритмҳо ва таҳлили додаҳоро фаҳмад, аз воситаҳои рақамӣ истифода карда тавонад ва дарсро бо усулҳои фаъол ташкил намояд. Ҳамзамон, донистани ахлоқи рақамӣ, ҳифзи маълумоти шахсӣ, ҳуқуқи муаллиф ва амнияти киберӣ зарур аст. Технологияҳо хеле зуд тағйир меёбанд. Аз ин рӯ, омӯзгори ин фан бояд ба омӯзиши пайваста омода бошад. Донише, ки имрӯз кофӣ менамояд, баъд аз ду ё се сол метавонад ба навсозӣ ниёз пайдо кунад. Айни замон интихоби омӯзгорони фанҳои технологияи иттилоотӣ, барномасозӣ, математика ва мутахассисони дорои таҷрибаи технологияҳои рақамӣ ба роҳ монда шудааст. Барои онҳо барномаҳои омӯзишӣ ва такмили маҳорати касбӣ таҳия мешаванд. Ҳамчунин, модели омодасозии тренерон ва ҷалби муассисаҳои таҳсилоти олӣ низ пешбинӣ гардидааст, то омӯзгорон дар маҳал дастгирии илмӣ ва методӣ гиранд. – Зеҳни сунъӣ чӣ гуна метавонад сифати таълим ва эҷодкории хонандагонро беҳтар намояд? – Самараи технология аз тарзи истифодаи он вобаста аст. Агар зеҳни сунъӣ танҳо барои гирифтани ҷавоби тайёр истифода шавад, он метавонад мустақилияти фикрии хонандаро суст кунад. Агар омӯзгор онро барои таҳқиқ, муқоиса, озмоиш ва эҷоди маводи нав истифода барад, имконоти таълим хеле васеъ мешаванд. Масалан, як хонанда метавонад бо ёрии воситаҳои рақамӣ маълумотро гурӯҳбандӣ кунад, диаграмма созад, матни худро таҳрир намояд ё модели одӣ таҳия кунад. Хонандаи дигар метавонад як ҷавоби тавлидшудаи зеҳни сунъиро бо манбаъҳои боэътимод муқоиса карда, хатоҳои онро пайдо намояд. Муҳим он аст, ки хонанда аз истеъмолкунандаи омодаи муҳтавои рақамӣ ба эҷодкунандаи он табдил ёбад. Ӯ метавонад муаррифинома, инфографика, модели сеченака, барномаи хурд, идеяи стартап ё лоиҳаи иҷтимоиро таҳия намояд. Зеҳни сунъӣ, инчунин, барои инфиродисозии омӯзиш имконият медиҳад. Омӯзгор метавонад вобаста ба сатҳи хонанда супоришҳои гуногун пешниҳод кунад. Хонандае, ки дар ин самт мушкиле дорад, шарҳи иловагӣ мегирад, хонандаи пешсаф масъалаи таҳқиқотӣ ё лоиҳаи мураккабтарро иҷро мекунад. Аммо дар ҳар ҳолат фикри худи хонанда бояд дар марказ бошад. Мо бояд ӯро ба савол додан, далел овардан, муқоиса кардан ва хулосаи мустақил баровардан одат кунонем. Барнома пешбинӣ мекунад, ки хонанда дурустӣ ва эътимоднокии натиҷаҳои зеҳни сунъиро арзёбӣ намуда, иттилооти тавлидшударо бо манбаъҳои дигар муқоиса кунад ва нисбат ба технологияҳо муносибати интиқодӣ дошта бошад. – Самаранокии барнома чӣ гуна арзёбӣ мешавад? – Самаранокиро танҳо бо натиҷаи тест муайян кардан дуруст нест. Мо бояд бинем, ки хонанда донишро дар амал истифода карда метавонад ё не. Арзёбӣ саволу ҷавоб, супоришҳои инфиродӣ ва гурӯҳӣ, таҳлили ҳолат, корҳои амалӣ, портфолиои электронӣ, муаррифӣ ва ҳимояи лоиҳаро дар бар мегирад. Ҳангоми арзёбӣ фаҳмиши мафҳумҳо, қобилияти таҳлил, эҷодкорӣ, ҳамкорӣ ва риояи меъёрҳои ахлоқӣ ба назар гирифта мешаванд. Дар муассисаҳои пилотӣ вазъият бояд пеш аз оғози таълим ва баъд аз анҷоми он муқоиса карда шавад. Сатҳи ибтидоӣ ва ниҳоии дониши хонандагон, иштироки онҳо, сифати корҳои амалӣ, фаъолияти омӯзгор, муносибати падару модарон, дастрасии интернет ва ҳолати таҷҳизот омӯхта мешаванд. Мо мехоҳем ба саволҳои хеле мушаххас ҷавоб гирем: кадом мавзуъҳо барои хонанда душвор буданд, кадом супоришҳо шавқу рағбатро зиёд карданд, омӯзгор дар кадом бахш ба дастгирӣ ниёз дошт, кадом воситаҳо дар шароити муассисаҳо самаранок буданд ва дар куҷо мушкили техникӣ ба миён омад. Айни замон машғулиятҳои вобаста ба зеҳни сунъӣ дар як қатор муассисаҳо дар шакли маҳфил ва фаъолияти иловагӣ ба роҳ монда шудаанд. Таҷрибаи то 100 муассисаи таълимӣ барои муайян намудани шавқи хонандагон, омодагии омӯзгорон, дастрасии техникӣ ва шаклҳои самараноки таълим истифода мешавад. Натиҷаи озмоиш бояд барои ислоҳи барнома хидмат кунад. Агар ягон мавзуъ аз ҳад мураккаб бошад, сода карда мешавад. Агар барои иҷрои супориш имконияти техникӣ набошад, роҳи дастрас пешниҳод мегардад. Барнома бояд бо далелҳои аз синфхона гирифташуда такмил ёбад. – Омодасозии мутахассисони соҳибкасб яке аз омилҳои асосии тадриси зеҳни сунъӣ ба ҳисоб меравад. Барои ташаккули мутахассисони оянда дар ин самт муассисаҳои таълимӣ бояд ба кадом масъалаҳо бештар таваҷҷуҳ зоҳир намоянд? – Пеш аз ҳама, такя ба донишҳои бунёдӣ маҳсуб меёбад. Зеҳни сунъиро бе математика, мантиқ, забон, информатика ва қобилияти таҳлили маълумот амиқ омӯхтан душвор аст. Баъзан чунин тасаввур пайдо мешавад, ки барои кор бо зеҳни сунъӣ танҳо донистани чанд барнома ё навиштани дархости хуб кофӣ аст. Ин фаҳмиш хеле маҳдуд мебошад. Барои сохтани технология, таҳлили натиҷа ва истифодаи касбии он дониши фаннӣ, саводи забонӣ, фарҳанги таҳқиқот ва қобилияти ҳалли масъала заруранд. Мактаб бояд муҳити лоиҳавиро тақвият бахашад. Хонанда ҳангоми иҷрои лоиҳа масъаларо муайян мекунад, маълумот ҷамъ меорад, роҳҳои ҳалли онро муқоиса мекунад, масъулиятро дар гурӯҳ тақсим менамояд ва натиҷаи корашро ҳимоя мекунад. Ин малакаҳо дар ҳар касби оянда зарур мешаванд. Ҳамкории муассисаҳои таълимӣ бо донишгоҳҳо, марказҳои инноватсионӣ ва мутахассисони соҳавӣ низ аҳаммияти калон дорад. Хонанда бояд бинад, ки дониши мактабӣ дар муҳандисӣ, тиб, кишоварзӣ, маориф, иқтисод ва дигар соҳаҳо чӣ гуна истифода мешавад. Мақсад омода кардани ҳамаи хонандагон ҳамчун барномасоз набуда, балки тарбияи шахсест, ки технологияро мефаҳмад, аз он дуруст истифода мекунад, хатари онро мешиносад ва новобаста аз касби интихобкардааш, дар ҷомеаи рақамӣ фаъолият карда метавонад. – Масъалаи ҳифзи маълумоти шахсӣ ва ахлоқи истифодаи зеҳни сунъӣ то чӣ андоза муҳим аст? – Ин яке аз масъалаҳои асосӣ мебошад. Кӯдак метавонад бе огоҳӣ ном, рақами телефон, акс, суроға, маълумоти оилавӣ ё дигар иттилооти шахсиро ба як низоми рақамӣ ворид кунад. Ӯ ҳамеша намедонад, ки ин маълумот дар куҷо нигоҳ дошта мешавад ва баъдан чӣ гуна истифода мегардад. Аз ин рӯ, ҳифзи маълумоти шахсӣ бояд ҳамчун қоидаи амалӣ омӯзонида шавад. Хонанда бояд донад, ки кадом маълумот махфӣ аст, барои чӣ калидвожа (парол)-и қавӣ лозим мебошад, чаро акс ё кори шахси дигарро бе иҷозат истифода кардан мумкин нест ва чӣ гуна муҳтавои сохта ё таҳрифшударо муайян кардан мумкин аст. Масъалаи дигар, ростқавлӣ дар таҳсил аст. Агар хонанда матни пурра омодакардаи зеҳни сунъиро ҳамчун кори худ пешниҳод кунад, раванди омӯзиш маънои худро гум мекунад. Вале агар аз технология барои пайдо кардани идея, муқоисаи нуқтаи назар, таҳрири матни худ ё санҷиши фарзия истифода барад ва саҳми худро равшан нишон диҳад, ин истифодаи дуруст аст. Дар барнома ба ҳифзи маълумоти шахсӣ, ҳуқуқи муаллиф, дурустии иттилоот, хатари ғаразнокии алгоритмҳо, амнияти кӯдак дар интернет ва масъулияти инсон барои қарорҳои қабулшуда таваҷҷуҳи махсус дода шудааст. Ҳамчунин, таҳияи дастури алоҳида оид ба истифодаи бехатар ва масъулонаи зеҳни сунъӣ дар муассисаҳои таълимӣ пешбинӣ шудааст. Дар он бояд ҳуқуқу уҳдадориҳои хонанда, омӯзгор ва маъмурияти муассиса мушаххас гарданд. Қоидаи асосӣ хеле сода аст: қарор ва масъулияти ниҳоӣ ба инсон тааллуқ дорад. Мо набояд масъулиятро ба алгоритм вогузор намоем. – Дурнамои истифодаи зеҳни сунъиро дар низоми маорифи Тоҷикистон чӣ гуна арзёбӣ мекунед ва он ба такмили сифати таҳсилот чӣ таъсир мерасонад? – Мо дар оғози як марҳалаи муҳим қарор дорем. Ҷорӣ намудани фан бояд бо шитобкорӣ сурат нагирад, зеро масъала танҳо илова кардани як ном ба нақшаи таълим нест. Мо бояд барои он заминаи ҳуқуқӣ, барномаи босифат, омӯзгори ҳаматарафа омода, маводи таълимӣ, инфрасохтор ва низоми арзёбиро фароҳам созем. Дар марҳалаи аввал барнома озмоиш мешавад. Баъд аз ҷамъбасти натиҷаҳо мазмун, методика ва маводи таълимӣ такмил дода мешаванд. Сипас доираи муассисаҳо тадриҷан васеъ мегардад. Дар оянда зеҳни сунъӣ эҳтимол дар чанд самт истифода хоҳад шуд: ҳамчун фанни мустақил, ҳамчун мавзуи байнифаннӣ, ҳамчун воситаи ёрирасони омӯзгор ва ҳамчун муҳити иҷрои корҳои таҳқиқотию лоиҳавии хонандагон. Вале мо бояд як чизро ҳамеша дар хотир дошта бошем: технология ҳадафи таълим нест. Ҳадаф рушди инсон аст. Зеҳни сунъӣ бояд ба баланд бардоштани сифати дониш, рушди тафаккур, дастгирии омӯзгор, густариши имконияти хонанда ва беҳтар шудани адолати таълимӣ хидмат кунад. Мушкилоти воқеӣ низ мавҷуданд: норасоии омӯзгорони дорои омодагии махсус, фарқияти сатҳи таҷҳизонидани муассисаҳо, маҳдудияти интернети босуръат, камбуди муҳтавои таълимӣ бо забони тоҷикӣ ва хавфҳои амнияти иттилоотӣ. Ин масъалаҳо бояд марҳала ба марҳала ҳал карда шаванд. Ман бовар дорам, ки агар мо ин равандро бо масъулият, таҳлили мунтазам ва дастгирии омӯзгорон пеш барем, хонандагони мо аз истифодабарандагони одии технология ба шахсони огоҳ, таҳлилгар, эҷодкор ва масъули муҳити рақамӣ табдил меёбанд. Муҳимтарин натиҷа ҳамин аст: кӯдак бояд дарк кунад, ки зеҳни сунъӣ ҷойи ақлу андешаи инсонро намегирад. Он воситаест, ки метавонад қобилияти инсонро тақвият диҳад, ба шарте ки дар заминаи дониш, ахлоқ ва масъулият истифода шавад. – Ташаккур барои суҳбати пурмуҳтаво. – Саломат бошед. Мусоҳиб Насриддин ОХУНЗОДА, «Омӯзгор»22
15.08.2026
-
ВОХӮРИИ МАҶОЗӢ БО НАМОЯНДАИ ШИРКАТИ «TIMES HIGHER EDUCATION» 13 августи соли 2026 бо иштироки муовини вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Илҳомиддин Иброҳимзода, намояндаи ширкати байналмилалии «Times Higher Education» Лачин Италмазова ва намояндагони муассисаҳои таҳсилоти олии касбии ҷумҳурӣ вохӯрии маҷозӣ баргузор гардид. Зимни вохӯрӣ муовини вазири маориф ва илм аз идомаи ҳамкориҳои судманд миёни Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон ва ширкати «Times Higher Education» изҳори қаноатмандӣ намуда, таъкид кард, ки баланд бардоштани сифати таҳсилоти олӣ, рушди иқтидори илмӣ, омода намудани мутахассисони рақобатпазир ва тавсеаи ҳамкориҳои байналмилалии муассисаҳои таҳсилоти олӣ аз самтҳои афзалиятноки соҳаи маорифи кишвар ба ҳисоб мераванд. Гуфта шуд, ки рейтинги байналмилалӣ набояд танҳо ҳамчун ҷойгоҳи донишгоҳ дар ҷадвали рейтингӣ арзёбӣ гардад, балки он воситаи муҳим барои ташхиси институтсионалӣ, муқоисаи натиҷаҳо, муайян намудани камбудиҳо ва қабули қарорҳои асосноки идоракунӣ мебошад. Аз ин рӯ, омодагӣ ба иштирок дар рейтингҳои байналмилалӣ бояд бо баланд бардоштани воқеии сифати таҳсилот, самаранокии таҳқиқоти илмӣ, шаффофияти маълумот ва таҳкими ҳамкорӣ бо ҷомеа ва бахши иқтисод ҳамоҳанг бошад. Ҳамчунин, иттилоъ дода шуд, ки дар муассисаҳои таҳсилоти олии касбии кишвар ҷиҳати рушди таҳқиқоти илмӣ, зиёд намудани нашри мақолаҳо дар маҷаллаҳои байналмилалии тақризшаванда, ҷалби омӯзгорону донишҷӯёни хориҷӣ, татбиқи барномаҳои муштараки таълимӣ, рушди ҳаракати академӣ ва рақамикунонии низоми идоракунии донишгоҳҳо тадбирҳои зарурӣ амалӣ гардида истодаанд. Дар доираи вохӯрӣ намояндагони муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ оид ба методологияи Рейтинги ҷаҳонии донишгоҳҳои «Times Higher Education», талаботи пешниҳоди маълумот, роҳҳои беҳтар намудани нишондиҳандаҳои институтсионалӣ, фаъолияти илмӣ-таҳқиқотӣ, байналмилаликунонӣ ва имкониятҳои иштирок дар рейтинги нави донишгоҳҳои Авруосиё маълумоти зарурӣ гирифтанд. Ҷониби Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон пешниҳод намуд, ки дар доираи ҳамкориҳои минбаъда барои кормандони масъули муассисаҳои таҳсилоти олии касбӣ силсилаи чорабиниҳои омӯзишӣ оид ба ҷамъоварӣ, санҷиш ва пешниҳоди маълумоти институтсионалӣ ташкил гардида, тавсияҳои амалӣ ва харитаи роҳ ҷиҳати беҳтар намудани нишондиҳандаҳои таълимӣ, илмӣ ва байналмилалии донишгоҳҳои кишвар таҳия карда шавад. Ҳамзамон, масъалаи мусоидат ба пайвастани донишгоҳҳои Тоҷикистон ба шабакаҳо ва ташаббусҳои байналмилалии «Times Higher Education» пешниҳод гардид. Дар фарҷоми вохӯрӣ омодагии Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон барои идомаи ҳамкориҳои судманд бо ширкати «Times Higher Education» дар асоси барномаи мушаххаси амал ва бо ҷалби муассисаҳои таҳсилоти олии касбии мамлакат изҳор карда шуд. Маркази матбуоти Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон83
14.08.2026
-
БАРРАСИИ МАСЪАЛАҲОИ МУҲИММИ СОҲА ДАР ҶАЛАСАИ КОРИИ НАЗДИ ВАЗИРИ МАОРИФ ВА ИЛМ 14 августи соли 2026 таҳти раёсати вазири маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон Раҳим Саидзода ҷаласаи корӣ баргузор гардид. Дар ҷаласа муовини вазири маориф ва илм, роҳбарони сохтории дахлдори вазорат, сардори Сарраёсати маорифи шаҳри Душанбе, мудирони шуъбаҳои маорифи ноҳияҳои шаҳри Душанбе, директорони литсейҳо, гимназияҳо ва дигар муассисаҳои таълимии пойтахт иштирок намуданд. Вазири маориф ва илм ҳозиринро бо рӯзномаи ҷаласа шинос намуда, зикр кард, ки соҳаи илму маориф яке аз самтҳои калидӣ ва афзалиятноки сиёсати иҷтимоии давлат ба ҳисоб рафта, таҳти таваҷҷуҳи пайвастаи Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қарор дорад. Таъкид гардид, ки масъулияти кормандони соҳа дар самти баланд бардоштани сифати таълиму тарбия, таҳкими интизоми меҳнат, муҳайё намудани шароити мусоид барои хонандагон ва омодагии ҳамаҷонибаи муассисаҳои таълимӣ ба соли нави таҳсил бояд боз ҳам бештар гардад. Дар ҷаласа масъалаҳои марбут ба омодагии ҳамаҷониба ба истиқболи сазовори ҷашни бузурги миллӣ, 35-солагии Истиқлоли давлатии Ҷумҳурии Тоҷикистон, омодагии муассисаҳои таълимӣ ба соли нави таҳсили 2026-2027, қабули хонандагон, аз ҷумла, хонандагони синфи якум, вазъи биною иншооти муассисаҳо, ободонӣ ва тозагии муҳити онҳо мавриди баррасӣ қарор дода шуданд. Вазири маориф ва илм зимни баррасии масъалаҳо таъкид намуд, ки дар арафаи ҷашни 35-солагии Истиқлоли давлатӣ ҳар як муассисаи таълимӣ бояд бо сатҳи баланди омодагӣ, муҳити тозаву озода, шароити муносиб ва фазои созандаи таълиму тарбия ба соли нави таҳсил ворид гардад. Роҳбарони муассисаҳо вазифадор карда шуданд, ки корҳои ободонӣ, таъмиру таҷдид, ҷобаҷогузории синфхонаҳо ва омодасозии тамоми шароити заруриро сари вақт ва бо сифати баланд анҷом диҳанд. Ҳамзамон, ба роҳбарони муассисаҳои таълимӣ дастур дода шуд, ки ҷиҳати пешгирӣ ва роҳ надодан ба ҳолатҳои фурӯши либосҳои мактабӣ, лавозимоти хониш ва дигар маҳсулот дар дохил ва ҳудуди муассисаҳои таълимӣ чораҳои қатъӣ андешанд. Таъкид гардид, ки муассисаи таълимӣ набояд ба макони фаъолияти тиҷоратӣ табдил дода шуда, аз ҷониби роҳбарият ва кормандони муассисаҳо ба волидону хонандагон барои харидории мол аз нуқтаи муайян фишор ё маҷбуркунӣ сурат гирад. Вобаста ба қабули хонандагони синфи якум вазири маориф ва илм масъулинро вазифадор намуд, ки раванди қабул тибқи талаботи муқарраргардида, бо риояи шаффофият ва муносибати дуруст ба шаҳрвандон ба роҳ монда шуда, барои волидон монеаҳои сунъӣ эҷод карда нашаванд. Ҳамчунин, зарурати назорати ҷиддии тақсимоти хонандагон ба синфҳо, истифодаи самараноки имкониятҳои муассисаҳо ва фароҳам овардани шароити мусоид барои таҳсил таъкид гардид. Дар идома масъалаҳои таъмини муассисаҳои таълимӣ бо кадрҳои омӯзгорӣ, китобҳои дарсӣ, таҷҳизоти зарурӣ, риояи қоидаҳои санитарию беҳдоштӣ ва бехатарӣ, инчунин омодагӣ ба баргузории Рӯзи дониш ва Дарси сулҳ мавриди таваҷҷуҳ қарор гирифтанд. Ҳамзамон, вазири маориф ва илм аз натиҷаҳои начандон қаноатбахши иштироки хонандагони муассисаҳои таълимии шаҳри Душанбе дар озмунҳои ҷумҳуриявӣ, олимпиадаҳои ҷумҳуриявию байналмилалӣ, инчунин озмунҳои вобаста ба соҳиб шудан ба аттестати аълои универсалӣ бо медалҳои тилло ва нуқра ва аттестати аълои равияҳои табиӣ-риёзӣ ва ҷамъиятӣ-гуманитарӣ изҳори нигаронӣ намуд. Дар ин замина ба масъулини соҳа ва роҳбарони муассисаҳои таълимӣ дастур дода шуд, ки фаъолияти худро дар самти дарёфт, дастгирӣ ва омодасозии хонандагони болаёқат ҷоннок намуда, барои баланд бардоштани сатҳи дониш, рушди қобилият ва иштироки фаъолонаи онҳо дар озмуну олимпиадаҳои сатҳи ҷумҳуриявӣ ва байналмилалӣ тадбирҳои мушаххас андешанд. Вазир аз роҳбарони сохторҳои маориф ва директорони муассисаҳои таълимӣ талаб намуд, ки иҷрои ҳар як дастуру супориш зери назорати қатъӣ қарор дода шуда, камбудиҳои мавҷуда то оғози соли нави таҳсил пурра бартараф карда шаванд. Дар ҷамъбасти ҷаласа вобаста ба бартараф намудани камбудиҳои ҷойдошта, таъмини иҷрои саривақтии вазифаҳои гузошташуда ба шахсони масъул дастуру супоришҳои мушаххас дода шуд. Маркази матбуоти Вазорати маориф ва илми Ҷумҳурии Тоҷикистон13
14.08.2026
Лоиҳаҳо
Ҳамаи лоиҳаҳо
-
Барои донишҷӯён
Маълумоти муфид барои донишҷӯён
-
Волидайн
Маълумоти муфид барои волидайн
-
Барои омӯзгорон
Маълумоти муфид барои омӯзгорон
-
МТМУ
Маълумоти муфид барои МТМУ
-
МТО
Маълумоти муфид барои МТО
Захираҳо
-
Китобхонаи электронӣ
Вазорати маориф ва илми Ҷумхурии Тоҷикистон
-
Мактаб Мобайл
Платформаи таълимии рақамӣ
-
Китобдӯст
Замимаи мобилӣ барои хурдсолон
-
Сандуқчаи зулбиё
Платформа барои хонандагони томактабӣ
-
Анбори электронӣ
Захираҳои электронӣ
-
Бозиҳои математикӣ
Замимаи мобилӣ барои хонандагони синфҳои 1-4
Эълон
Бештар-
13.08.2026
РЕЗУЛЬТАТЫ ТЕНДЕРА
РЕЗУЛЬТАТЫ ТЕНДЕРА Бештар -
13.08.2026
РЕЗУЛЬТАТЫ ТЕНДЕРА
РЕЗУЛЬТАТЫ ТЕНДЕРА Бештар -
13.08.2026
RESULTS OF TENDER
RESULTS OF TENDER Бештар
Ҳамаи элонҳо
Ҷумҳурӣ
Таҳсилоти томактабӣ
Тарбиятгиранда
Омӯзгор
Таҳсилоти миёнаи умумӣ
Хонанда
Омӯзгор
Таҳсилоти олии касбӣ
Донишҷӯ
Омӯзгор
